woensdag 18 januari 2012

Mijn eigen ervaring met geestelijke begeleiding


Het schrijven van mijn afrondend werkstuk is ook een goed moment van evalueren. Wat en waar heeft het me gebracht?
De opleiding aan de School voor Spiritualiteit van het Titus Brandsma-Instituut heeft me geholpen op een andere manier naar onszelf, naar God en de wereld te leren kijken. Minder naar mijzelf en vaardigheden, minder alleen naar de ander, en meer naar God. En vanuit God. En juist daardoor beter naar mezelf en naar de ander.
Het richtpunt van mijn leven werd langzaam aan verlegd: minder vanuit mezelf of de ander en meer gaan kijken vanuit God naar mezelf, de wereld en de ander. Meer proberen te zien zoals God ziet. Naar zijn aanwezigheid en werkzaamheid.

Dit verschuiven van het accent betekent niet dat ik er weer een nieuwe taak bij gekregen heb. Zoals mijn vroegere buurvrouw, zelf therapeute, zei toen ik haar uitlegde met welke opleiding in bezig was: “Maar dat doe je toch al lang?”
Dat is waar en toch ervoer ik het als nieuw, of in ieder geval vernieuwend.
Dat is niet vanzelf gegaan, het vraagt inoefening, aandacht en stilte. Gelukkig bood de opleiding drie jaar lang de tijd. En zit ik nu in reservetijd.

Hoewel termen als ‘heilig luisteren’, ‘geestelijk’ en ‘soulfriend’ veelvuldig vallen, heeft de opleiding geen vromer mens van me gemaakt en ben ik er ook niet zweveriger van geworden. Integendeel.
Ook heb ik ontdekt dat mystiek geen term is die het hogere geestelijke leven van de grote spirituele leiders aanduidt.
Er is veel aandacht voor mystiek. Een tak van geloofssport waar ik niet veel mee kon. Natuurlijk, sommige teksten van Thomas Merton en Augustinus vond ik mooi. Maar soms ook te mooi om waar te zijn.
Gaandeweg heb ik geleerd dat mystiek geen zelfstandig naamwoord is. Geen aparte tak van sport. Mystiek is een bijvoeglijk naamwoord. Wat de opleiding mij geleerd heeft, is vooral een nieuwe manier van kijken. Ik heb geen andere techniek van preken of pastoraat geleerd. Maar wel om dat met een mystieke bril op te doen. Het is alsof je met of zonder 3-d-bril naar een film kijkt. Je ziet hetzelfde, maar met 3-d zie je meer. Meer diepte, meer leven.
In geestelijke begeleiding gaat eerst en vooral over het gewone leven. En met spiritualiteit wordt men geen ideaalbeeld bedoeld, maar geleefde geloofsbeleving. Het gewone, alledaagse leven waarin we onszelf en anderen tegenkomen. Waar vrijwel niets gaat zoals we zouden verwachten op grond van ons geloof en Gods beloften.
Je kunt intens blij zijn met een bepaalde gebeurtenis of genezing, maar een tel later kan heel je zorgvuldig opgebouwde leven in elkaar storten als een kaartenhuis.
Vanuit de scopus van de geestelijke begeleiding kun je ontdekken dat dit niet het einde van geloven behoeft te zijn. Zo’n nulpunt kan immers soms een keerpunt zijn. Een keerpunt waarin God ons tegemoet komt. Een keerpunt dat ons bewust kan maken van de essentie van het leven.

Dat is geen nieuwe visie, maar een wijsheid die de woestijnmonniken al hebben geformuleerd. Zij wisten dat reflectie op de Schrift reflectie is op jezelf, en dat kennis van God leidt tot kennis van jezelf. Cassianus gaf al aan dat een mens slechts dan kennis van God verkrijgt wanneer hij van binnenuit Gods Woord leert verstaan en doen.

woensdag 11 januari 2012

Leven delen


Wat staat mij voor ogen als ik denk aan geestelijke begeleiding met jongeren?
Geen nieuwe methode, geen werkplan, geen organisatie.
Het gaat me meer om 'zijn' dan om 'doen'. Zoals ik zelf in geestelijke begeleiding ervaren heb: iemand tegen wie je aan praat en dan zwijgt, reageert. Die me geen methode aanleert, maar me confronteert met hoe ik ben, wie ik ben. 'Let go, let God' was zo'n houding die ik door de gesprekken met mijn geestelijk begeleider kon inoefenen.

Alhoewel zij het woord geestelijke begeleiding niet noemt, komt Nynke Dijkstra in haar brochure 'Leven delen - over het doorgeven van het Evangelie aan generaties die komen' dicht in de buurt van waar ik aan denk.
Nynke levert een hartstochtelijk pleidooi aan de oudere leden van de kerk om te voorschijn te komen: laat (je leven) zien wat het geloof voor je betekent.

Toen ik gisteren sprak met een gemeentelid over de mogelijkheid van geestelijke begeleiding in de kerk, kwamen we daar ook op uit. Dat de een zijn leven deelt met een ander en dat je daarin laat zien wie en wat God voor jou betekent.
Dan gaat het om mensen die niet bang zijn om jongeren een kijkje te laten nemen in de keuken van hun leven en hun geloof. Die daar ook tijd en energie in willen steken....

Een citaat dat me erg aanspreekt:
"Jongeren hebben geen behoefte aan zelfverzekerde allesweters, ook niet aan mensen, die
geloven zo langzamerhand in de bijkeuken hebben geïnstalleerd. Ze willen zien en horen
dat mensen leven, leven met God en met elkaar. Dat je de echte vragen durft te stellen,
dat je hun vragen durft toe te laten en niet raar vindt of dom of ongelovig."

Dat veronderstelt dat je zelf ook nog lerend bent, nieuwsgierig, (onder)zoekend.

Hoe blijf je leerling? Hoe houd je jezelf in beweging? Daar heb je in ieder geval anderen bij nodig.

"Alleen zo, als je zelf leert, kun je jonge mensen voorleven wat het is om discipel te zijn en hen daarbij ook op weg te helpen. Jongeren leren wat het is om leerling te zijn, om leerling van Jezus te worden. 0m de Bijbel te lezen als een boek dat hen iets te zeggen heeft, om te bidden - als antwoord, als openen van je hart en leven voor de Allerhoogste.
Wat fantastisch, als jongeren zulke ouderen ontmoeten!"

woensdag 4 januari 2012

Free running

Wat heb ik met jongeren? Nu ik de vijftig gepasseerd ben, kan ik jaloers zijn op hun creativiteit, hun radicaliteit, hun lekker kunnen luieren.
Verlang ik terug naar die tijd van mijn leven?
Soms wel. Toch zou ik mijn jeugd niet over willen doen, terwijl ik toch geen last heb van vervelende herinneringen. Integendeel!
Gisteren bezocht ik de voormalige synagoge in Essen. We waren toevallig in de buurt nadat we onze jongens hadden afgezet in skicentrum een dagje in Bottrop.
Eenmaal buiten,stootte ik op een groepje jongens dat de trappen van het hooggelegen gebouw gebruikte om allerlei sprongen te oefenen. Met sierlijke bewegingen namen ze hindernissen waarvan ik me alleen kon voorstellen dat ik met een verstuikte enkel of erger mijn weg zou moeten vervolgen.
Ze moedigden elkaar aan. Deden elkaar na. Het deed me denken aan de manier waarop skaters railingen en verhogingen nemen. Alleen deden deze jongens het zonder plank-met-wieltjes.
Springen en obstakels nemen, verhieven zij tot kunst. Ogenschijnlijk met het grootste gemak.
Nee, ze hebben geen vleugels, zijn geen engelen,deze skaters-zonder-board. Maar ze roepen wel het verlangen op van Psalm 103 (Huub Oosterhuis): Hij roept mijn leven weg uit het graf, Hij maakt mijn dagen vol van geluk en als een arend herleeft mijn jeugd.
Een goede vriend vertelde ik laatst wat de opleiding Geestelijke begeleiding me geboden (gegeven) heeft. Zijn reactie was: "Je bent dus een vrijer mens geworden."
Inderdaad geen vleugels, maar wel vrij als een vogel. Jonger door ouder te worden.

maandag 2 januari 2012

Scriptie


Vandaag ben ik begonnen aan mijn afsluitende werkstuk voor mijn opleiding. Een hele maand studieverlof (en straks in juni nog een maand!). Wat een geschenk. Een weldaad om me te concentreren.
Ik hoop dat de dingen die de opleiding Geestelijke begeleiding mij geboden heeft, kunnen uit kristalliseren.

Tot mijn verrassing lukt het me me zomaar aan de studie te zetten. Ik heb er zin in.
Al ervaar ik ook de druk dat er aan het eind van de maand een 'product' moet liggen. Een vriendin hielp me door te zeggen: "je moet je niet voornemen dat aan het eind van de maand je scriptie klaar is, maar dat je elke dag (bijvoorbeeld twee dagdelen) er aan werkt."
Zou dat werken? Kennelijk wel.

De hele dag door schieten nog losse flodders door mijn hoofd. Een mailtje dat nog geschreven moet worden, een kerkdienst in februari die ik nog wat verder had willen uitwerken; een bezoek dat ik nog had moeten doen.
Ik heb een electronisch velletje papier waarop ik die dingen schrijf. Dan zijn ze in ieder geval ergens bewaard. Ik moet nog besluiten wat ik er mee zal doen. Het meeste kan wachten.

Het thema van mijn werkstuk is geestelijke begeleiding en jongeren. Daarmee wil ik een verbinding leggen tussen wat ik in de opleiding heb opgedaan en mijn portefeuille in mijn werk in de kerk in Houten. Het thema is nog te breed, ik moet nog afbakenen. Naar leeftijd? Over welke jongeren heb ik het?

Jongeren en geestelijke begeleiding is niet zo'n voor de hand liggende combinatie. In de gangbare literatuur is geestelijke begeleiding gericht op volwassenen en veronderstelt het enige levenservaring. Spiritualiteit kan niet zomaar worden aangereikt. Zij vraagt een basis in ons. Het verlangen ernaar moet ontwaken. Toch zegt mijn intuïtie dat het waardevol is dat ook jonge mensen, die volop in ontwikkeling zijn, een aanbod hebben om met geloof, zingeving, God bezig te zijn.
Herman Andriessen (in Spiritualiteit en levensloop: Over levensfasen en geestelijke bestemming) geeft me hiervoor een hint:
"Het spirituele verlangen wordt niet gewekt door veel over spiritualiteit te praten of er'les in te krijgen'. In deze jaren kan het alleen worden ontdekt in situaties die voor jeugdigen van levensbelang zijn (daarin verschillen zij overigens niet zo van volwassenen). Maar dan moet er wel iemand zijn die het verlangen er in 'horen' kan en er in nauw contact met deze situatie mee kan omgaan."
Nou, zo iemand wil ik wel zijn of worden. Zou ik me daarop moeten richten: op de rol van mijzelf als geestelijk begeleider? Ik weet het niet...

Andriessen vervolgt: "Spiritualiteit heeft in deze jaren alleen een kans, wanneer zij aansluit bij de springlevende vitaliteit en bij de mentaliteit, die in deze jaren nog geen vaste vorm heeft en waartoe de echte keuzen nog moeten worden gemaakt. (...) Dat alles is in deze jaren in wording. En het is zeer doortrokken van levenslust, actie, sport, zintuiglijkheid en lijfelijkheid. Het wordt eerst ontdékt en vraagt er om geleefd en gedeeld te worden met leeftijdsgenoten. Spirituele thema's spelen daarin voortdurend een rol; ze duiken op en verdwijnen weer; de constantie ervan staat nog niet op de innerlijke agenda en kan zeker niet worden afgedwongen. Vooral zintuiglijk waarneembare waarden en onwaarden dringen zich op: lichamelijke schoonheid, levenskracht, de natuur, oorlog, geestelijk leven, onrecht, dood van leeftijdsgenoten. Bij alle vluchtigheid is er een diep verlangen naar wat 'voorgoed' is."

zondag 7 november 2010

Een heilige reis


Begonnen aan het tentamen over de geestelijke weg. Een van de hoofdthema's van de opleiding.

De bedoeling is dat ik de vijf soorten van omvorming een spirituele autobiografie bespreek.
Ik kies voor een boek dat ik jaren geleden al eens las en wat me erg boeide: De Heilige Reis (The Sacred Journey), van Frederick Buechner, een Amerikaans theoloog en schrijver.
Het vormt het eerste deel van zijn autobiografie (later verscheen een tweede deel: Now and Then, en een derde deel: Telling Secrets).

Buechner is 50 als hij zich aan deze autobiografie zet. Net zo oud als ik nu. Hij schrijft over de bedoeling ervan: "Nu wil ik een poging wagen naar mijn leven als een geheel te luisteren, om te weten te komen wat voor bedoeling of heiligheid van God er in te horen is. Ik heb het idee dat het verhaal van elk van ons het verhaal van ons allemaal is. Ik veronderstel dat het voor de lezer zoiets zal zijn als het bekijken van een fotoalbum van iemand anders. Het enige wat je aandacht vasthoudt is de kans dat je bij het doorbladeren een glimp van jezelf op een van de pagina's opvangt, dat je je eigen album tevoorschijn haalt en erin gaat zoeken naar mensen en plaatsen die je hebt liefgehad en waar je van geleerd hebt, en naar de ogenblikken in het verleden waarin je een glimpje opving van de heiligheid van je eigen reis."

vrijdag 28 mei 2010

Bidden slaat een brug


Bidden slaat een brug tussen het bewuste en het onderbewuste in ons leven.
Er is vaak een enorme kloof tussen wat we denken, zeggen en doen, en de dingen waarvan we 's nachts en overdag dromen.

Die twee kanten van ons leven kunnen we met elkaar verbinden door biddend bij God te zijn.
Gebed vindt plaats in de ziel, onze heilige kern, waarin alles samenkomt en waar God in ons leeft.
Daarom moeten we nooit ophouden te bidden, zodat we geheeld en geheiligd kunnen worden.

Henri Nouwen

zaterdag 1 mei 2010

Het gastenhuis

Dit menszijn is een soort herberg:
elke dag weer nieuw bezoek.
Een vreugde, een depressie,
een benauwdheid;
een flits van inzicht komt als een
onverwachte gast.

Verwelkom ze,
ontvang ze allemaal gastvrij!
Zelfs als er een menigte
verdrietigheden binnenkomt
die met geweld je hele huisraad kort en
klein slaat.

Behandel dan elke gast toch met eerbied.
Misschien komt hij de hele boel
ontruimen om plaats te maken
voor een nieuwe mogelijkheid.

Wees blij met iedereen die langskomt.
Zij zijn je stuk voor stuk gestuurd
van gene zijde
om jou als raadgevers te dienen.

Mowlana Jalaluddin Rumi (1207 – 1273)

donderdag 26 november 2009

Leven zonder waarom

Waarom zou je willen leven zonder waarom? (zoals Eckhart zegt).
Vragen zijn toch mooi?
Rutger Koplands opmerking 'Geef mij maar een vraag en geen antwoord’, spreekt me aan. Vragen houden de werkelijkheid open. SCheppen toekomst.
Maar dat zegt wel iets over de kwaliteit en de richting van de vragen.
Zolang de werkelijkheid antwoord moet geven op de vragen die we haar stellen - of die vragen oproept waarop we een antwoord kunnen vinden - en aldus beantwoordt aan onze categorieën, blijven we met haar opgesloten in het denkkader dat we zelf bedacht hebben en in stand houden.
Je hebt dus open en gesloten vragen. Dat leerde ik al bij de eerste beginselen van pastoraat.

Het leven-zonder-waarom van Eckhart is niet bedoeld om onze vragen te doen verstommen, maar richt onze aandacht af van onszelf naar het leven zelf. Present zijn in wat we beleven, je zelf niet meer gade slaan of beoordelen. Spelen zoals een kind speelt.
"Dikwijls is ons doen, bijvoorbeeld onze welbewuste arbeid, voortdurend kleiner dan wat wij zijn. Het is dan niet een uitdrukking van onze rijkdom, onze krachten. ons verlangen, maar zorgt ervoor dat we in een soort bloedeloze tevredenheid met ons zelf blijven steken als in het pantser van een kreeft: (D. Sölle, Mystiek en verzet, 49-50).
Leven zonder waarom is helemaal oor, oog, hart en ziel zijn.

Is het daarom dat mystieke teksten en poëzie zoveel verwantschap hebben?
‘Poëzie laat ons onze illusies zien en breekt ze af. Poëzie vertelt ons dat wij de wereld ooit hebben gekend toen wij er nog niet waren en haar pas weer zullen kennen als we er niet meer zijn. Dat is het schrijnendste protest tegen de vanzelfsprekende wereld van alledag’(Kopland in: Mooi, maar dat is het woord niet, p. 178).

dinsdag 24 november 2009

Ontworteling


De maand van de spiritualiteit heeft als thema: wortel schieten.
Het is een mooi en bijbels beeld: wortelen, diepgang en houvast vinden, vruchtbaar zijn.

Mystici pleiten er juist voor dat we moeten ontwortelen. Onze voorstellingen kunnen soms eerder een blokkade dan een hulpmiddel zijn in de nadering tot God. Daarom is altijd ook ont-worteling nodig, ont-hechting, loslaten. Je verlaat het huis dat je zo vertrouwd en veilig was.
Een ongewis avontuur volgt.

Van de Moslim-mystica Rabie’a (Basra, overleden 801) wordt verteld dat men haar zag zitten met in haar ene hand een vuurkooltje en in de andere een kruik water.
Men vroeg haar wat ze daar mee wild. Ze antwoordde: ‘Met het vuur ga ik het paradijs verbranden en met het water de hel uitblussen, zodat de mensen leren om God te zoeken niet uit verlangen naar het paradijs noch uit vrees voor de hel, maar louter en alleen om Hemzelf’.’ (D.C.Mulder, in: Encyclopedie van de mystiek. Fundamenten, tradities en perspectieven, Kok/Lannoo, Kampen/Tielt 2003, 492).

Eckhart, Solle en Lewis



Lezend over Eckhart word ik verwezen naar het boek van Dorothee Sölle, Mystiek en verzet. Het stond al tijden in mijn kast, nog ongelezen.

Tot mijn verrassing bespreekt Sölle in het boek de bekering/mystieke ervaring van de Britse hoogleraar uit Oxford. Twee werelden ontmoeten elkaar, waarvan ik dacht dat ze elkaar niet zouden kennen.
Sölle beschrijft Lewis' ervaring respectvol en heel precies. Ze merkt op dat de wereld van Lewis, die alles op orde lijkt te hebben, door zijn zelforganisatie zakt. Met komische en alarmerende beelden beschrijft Lewis zichzelf als een ingekapselde kreeft, een man in een knellend pak, een sneeuwpop.
Sölle: "De wereld van dit ingekapselde ik is alledaags en saai, alles is geregeld en zonder sensatie. In deze normaliteit van het existeren is God afwezig en onbekend" (Mystiek en verzet, 47).
De ontmoeting met de Eeuwige heeft tot gevolg dat in een moment - welke Lewis zelf beschrijft als een volstrekt open en vrijwillige keus - "alle verhulsels, vormen, rollen, bevriezingen die het ik normaliter onder controle" heeft weg vallen. De mens Lewis wordt vrij, het pantser verkruimelt, de sneeuwpop smelt.
Hier vallen 'kiezen' en 'gekozen worden' samen. "Ik ben wat ik doe", vat Lewis het zelf kernachtig samen.
Eckhart noemt deze eenheidservaring het doen 'zonder waarom'.

Zou Jezus daarom een kind ten voorbeeld stellen aan allen die het koninkrijk zoeken. Want een kind valt helemaal samen met zichzelf, gaat helemaal op in zijn spel. Als hij politieagentje speelt, isstyle="font-style:italic;"> hij een politieagent. Een kind is wat hij doet - en omgekeerd.

Op nog een ander niveau blijkt de mystieke ervaring een ervaring van eenheid te zijn: het verbindt hier twee werelden. Van een traditioneel gelovige als Lewis en een modern gelovige als Sölle. De wereld van de apologetiek en de politiek. Het verticale en het horizontale. Intimiteit en solidariteit (Jurjen Beumer).

Toevallig bekeken we vorige week maandag de film Shadowlands over het leven van Lewis. De rol wordt vertolkt door Anthony Hopkins.
Prachtig laat hij zien hoe de zelfverzekerde Jack Lewis van zijn stuk is (stottert, niet uit zijn woorden komt, schokkerig beweegt) als hij Joy Gresham ontmoet.
Niet voor niets heet Lewis' autobiografie 'Surpised by Joy', 'Verrast door Joy/vreugde'.

Een mooie bespreking door Sylvain de Bleeckere van de film staat trouwens in het zo juist verschenen 'De bijbel cultureel'

Bomen en mijn ware zelf


Herfst 2009. De bomen zijn kaal en juist nu in hun pracht en trots te zien.
Dat deed de denken aan woorden van Thomas Merton:

"Een boom bewijst God eer door een boom te zijn. Want door te zijn wat God wil dat hij is, gehoorzaamt hij Hem. (…) Als hij zou proberen iets anders te zijn dan waartoe hij was bestemd, zou hij minder op God lijken en Hem daardoor minder eer bewijzen. (…) De vormen en individuele karakters van levende en groeiende dingen, van onbezielde wezens, van dieren en bloemen en van de hele natuur vestigen hun heiligheid onder Gods oog. Hun essentiële, onderscheiden kwaliteit is hun heiligheid. Het is het stempel van Zijn Wijsheid en Zijn Werkelijkheid in hen. (…) Dit blad heeft zijn eigen textuur, zijn eigen nervenaderpatroon en zijn eigen heilige vorm, en de baars en de forel, diep verborgen in de rivier, worden heilig verklaard door hun schoonheid en kracht. De meren, verscholen tussen de heuvels, zijn heiligen, en ook de zee is een heilige die God zonder ophouden prijst met haar majestueuze dans. De grote, gekliefde, halfnaakte berg is nog een van Gods heiligen. Niets is met hem te vergelijken. Hij is de enige, met zijn eigen karakter. Niets anders ter wereld imiteerde God ooit op die manier of zal het ooit doen. Dat is zijn heiligheid. (…)
Bomen en dieren hebben geen enkel probleem. God maakt ze tot wat zij zijn, zonder hen te raadplegen, en zij zijn volmaakt tevreden. Voor ons is dat anders. God laat ons vrij om te worden wat we willen worden, zoals we willen. We zijn vrij om echt te zijn of onecht. We kunnen echt of vals zijn, de keuze is aan ons."

Merton Thomas, New Seeds of Contemplation. NY: New Direction Books, 1962, 29-32. (Vert. Dirk Doms)

maandag 23 november 2009

Wandelen



Als je een keer
begonnen bent
met God te
wandelen, dan
wandel je maar
door, het hele
leven is dan één uit
wandelen gaan.
ETTY HILLESUM

maandag 2 november 2009

Allerzielen


Regelmatig lees ik uit een prachtige bundel: 'Wijsheid uit de abdijen'. Het is een dagboek met teksten voor elke dag van het jaar.
Vandaag, 2 november, luister ik naar woorden van Anthony van Sourozh (Anthony Bloom). Hij verwijst naar het woorden van de kerkvaders dat we heel ons leven de dood voor ogen moeten houden.
Dat is niet enkel bedoeld als een 'memento mori', als een dagelijks leven onder de doem en dreiging van de dood.
Nee, het neemt ons mee naar een situatie waarin we zorg verlenen aan een geliefde die op sterven ligt. Elke handeling zou de laatste keer kunnen zijn. Elk woord je laatste woord. Dat geeft aan wat je doet en zegt een bepaalde lading.
"Alles wat we op zo'n moment doen - de manier waarop we een kopje thee halen, of een kussen beter schikken - beschouwen we dan als de allerbelangrijkste handeling in ons leven. In een simpele handeling, een enkel woord vatten we heel onze relatie met zo iemand samen, de diepte ervan, de liefde, de zorg en de waarheid van die relatie."
Leven met de dood voor ogen is dan niet dreigend, maar geeft intense glans en zin.

maandag 26 oktober 2009

Een lege plek om te blijven


XIV

Ga nu maar liggen liefste in de tuin,
de lege plekken in het hoge gras, ik heb
altijd gewild dat ik dat was, een lege
plek voor iemand, om te blijven

Rutger Kopland

"Een lege plek voor iemand, om te blijven" , dat is een goede samenvatting van de mystiek van Meister Eckhart.
Wat is je antwoord op de oeroude vraag: ‘waarom leef je?’
Eckart stel diezelfde vraag:
"Als je duizend jaar lang aan het leven zou vragen: 'waarom leef je?' – en als het kon antwoorden, zou het niets anders zeggen dan: 'Ik leef omdat ik leef.' Dat komt omdat het leven uit zijn eigen grond leeft en opwelt uit zichzelf. Daarom leeft het zonder waarom, zelfs hierin dat het voor zichzelf leeft. Als je nu een waarachtig mens die werkt vanuit zijn eigen grond, zou vragen: 'Waarom doe je je werk?' – en als hij goed zou antwoorden, zou hij niets anders zeggen dan: "Ik werk omdat ik werk.

De preken van Eckhart zijn uitdagend, hij prikkelt tot kritisch nadenken. Hij durft: pakkende voorbeelden en soms scherpe woorden.
Mystiek is volgens Eckhart niet iets is voor een geleerde elite, maar voor gewone mensen. Daarom gebruikt hij volkstaal en niet alleen het Latijn.

In de begrippen die Eckhart hanteert gaat het steeds heen en weer. Hij beweegt tussen twee polen, die met ons logische verstand niet met elkaar te verenigen, maar toch allebei fundamenteel wáár zijn.
God is het mysterie-bij-uitstek, nooit te bevatten in menselijke woorden. En toch is diezelfde God zo ontzaglijk nabij, dat de diepste grond van mijn menselijke geest en God zelfs samenvallen.
Eckhart zet zich sterk af tegen religieuze navelstaarderij. ‘Wie God alleen ontmoet in de vroomheid van het gebed of in de kerk, maar niet in de stal of in de keuken, heeft er nog erg weinig van begrepen’.

Eckhart wil mensen bereiken door de bekende kaders te doorbreken. Dit is een waagstuk, want je valt uit de toon. Niet alleen die van jezelf. Ook bij anderen val je uit de toon.
De aanklachten van de kerkleiding lieten niet lang op zich wachten. Eckhart trok naar het pauselijk hof in Avignon om zijn ideeën te verdedigen, maar dat lukte hem maar ten dele.
Voordat de veroordeling hem bereikte, stierf hij. De datum en plaats van zijn dood zijn niet bekend.
Maar hij werd niet vergeten. Juist in onze tijd, waarin de ‘grote verhalen’ over God en geloof het niet meer goed lijken te doen, komt Eckharts zoeken naar intieme aanwezigheid van de Eeuwige weer in de belangstelling. Juist in de leegte van het ‘niet-weten’.

zaterdag 24 oktober 2009

Streven naar evenwicht

Het is verrassend hoe modern Eckhart is. Zie het volgende citaat:
"Heel wat mensen menen nu dat ze behoorlijk heilig en volkomen zijn; ze gaan om met grote zaken en met grote woorden, maar ze streven en verlangen toch naar zo veel en ze willen ook veel bezitten; ze letten zo sterk op zichzelf en op dit en op dat en denken dan dat ze naar innerlijke rust streven, maar ze kunnen niet één woord onbeantwoord laten. Wees er werkelijk van overtuigd dat zij ver van God en buiten elke soort eenwording zijn."

donderdag 22 oktober 2009

Eckhart: wat zoek je als je God zoekt?


Eén van de bekendste uitspraken van Meister Eckhart, een 13e eeuwse mysticus, is: Veel mensen kijken naar God zoals ze naar een koe kijken.

Hij stelt daarmee een belangrijke vraag: Wat zoek je als je God zoekt? Zoek je vrede, eeuwige rust, zoek je een antwoord? Steun? Zoek je genezing, de zin van het leven?
Eckhart zegt: je zult God niet vinden, als je niet uitsluitend God zoekt. Als je iets met God zoekt is het alsof je van God een kaars maakt om er iets mee te zoeken; wanneer je gevonden hebt wat je zoekt, gooi je de kaars weg.

Nu zijn we zijn nooit helemaal vrij van bijbedoelingen en bijkomende motieven.
Als onze relatie met God een levend(ig)e is, dan zullen er steeds momenten zijn van 'zuivering'.
En dat is lastig - maar ook goed. Want zo zuiver je je zelf uit; wordt het het kaf van het koren gescheiden. Dat beschermlaagje, dat maskertje is nodig, tot het koren volgroeid is. Maar om van dat koren brood te maken, moet het kaf verwijderd worden. Dat kaf zijn onze poses, maskers, onze verdedigingsmechanismen, onze neiging het leven onder controle te willen houden. Nuttig en noodzakelijk. Maar er komt een tijd dat ze plaats moeten maken.
Die tijd is aangebroken als het besef doorbreekt dat we de ander en ook God gebruiken en zelfs ondergeschikt maken aan onze eigen doeleinden.
En als alle bijmotieven wegvallen? Dan blijft er een licht in de ziel dat niet geschapen en niet te scheppen is. Dit licht ontvangt God direct en onverhuld. (Eckhart)

maandag 3 augustus 2009

Franciscaanse spiritualiteit



Het tentamen over de spiritualiteit van de mindere broeders en zuster heb ik met plezier gedaan.
Het lezen van en me opnieuw verdiepen in de Franciscaanse traditie vond ik een weldaad. Ik werd geraakt door de puurheid, de ondubbelzinnigheid van deze ‘armoedige rijkdom’.
Maar er was ook veel vervreemding. Waarom zo en waarom op deze manier?

De volgende vragen spelen voor mij als ik bezig ben met wat Franciscus en Clara, Jacoponi dat Todi en Bonaventura in mij bloot leggen.
- Als ‘vernieting’ betekent dat je door de bodem van je zelforganisatie gezakt bent, en dat je ‘in God’ bent, is er dan behalve een positieve omarming van het lijden nog een alternatief? Heb je verweer (letterlijk: de mogelijkheid) om je te verzetten als lijden de gestalte van onrecht aan-neemt?
- Bij het Testament van Franciscus werd ik getroffen door de sterke nadruk op dienstbaarheid, boete en nederigheid. Hiermee verbonden is de grote mate van onderwerping aan het instituut en het gezag. Deze termen, die in onze zelf-maak-samenleving weinig opgeld doen, verdienen een vertaling in positievere taal. Hierboven heb ik daartoe een poging gedaan. Wat is er meer nodig om deze evangelische noties aansluiting te laten vinden bij het levensgevoel van onze tijdgenoten? In het kader van geestelijke begeleiding is daarbij de vraag of ze gebruikt worden in een kader van vergoten van vrijheid of in het tegendeel daarvan.

Franciscaanse spiritualiteit en geestelijke begeleiding
Voor de geestelijke begeleiding lijken mij de volgende inzichten ten aanzien van de confrontatie met de Schrift bruikbaar:
- Evangelische raden als ‘vernieting’, ‘nederigheid’, ‘boetvaardigheid’ zijn niet moraliserend bedoeld. Alleen zo gebruikt kunnen ze binnen geestelijke begeleiding vruchtbaar zijn als handreiking die ruimte biedt en perspectief opent. Dat zal tot uiting komen in een open wijze van vragen stellen; meer een wenking dan een dwingende opdracht.
Belangrijk is voor mij het inzicht dat God precies andersom kijkt als wij: niet vanuit een ideaal, maar vanuit de werkelijkheid. In de praktijk van de begeleiding kan als houding gelden: “vertel maar hoe het is, niet hoe het zou moeten zijn.”
- De levensstijl van de begeleider is van belang en de modelwerking ervan ook.
- De Franciscaanse spiritualiteit en omgang met de Schrift biedt unieke aangrijpingspunten om de maatschappelijke uitwerking van het evangelie en een daarop gebaseerde levensstijl aandacht te geven. Te midden van andere omvormingsmodellen biedt de Franciscaanse traditie op dit punt een uniek proprium.



Eigen praxis
Ten aanzien van de omgang met het Woord van God zoals zich dat voltrekt in mijn leven, heb ik de volgende inzichten gevonden:
- ‘De Schrift’ is meer dan de geschreven Bijbeltekst. Ook de natuur (zie o.a. Het Zonnelied) en gebeurtenissen (de ontmoeting met de melaatse) kunnen gaan fungeren als woord van de Heer. Waar je ook kijkt, overal is God. Niet alleen daar waar ik hem verwacht of wil zien.
- Het was geen nieuwe gedachte het Woord van God te lezen als in een spiegel, maar het heeft wel nieuwe glans gekregen. Het beeld biedt mogelijkheden voor verdiepende dialoog. Bijbel lezen is niet: kennis nemen van, maar ook: op me in laten werken, zijn ruimte in laten nemen, reageren, vragen: ben ik mooi? En: antwoord ontvangen. God kijkt mij tevoorschijn.
- Dat geldt ook voor mijn verlangen naar God. Want ook dat is een poging God binnen mijn werkelijkheid te trekken. Maar de beweging is andersom: dat ik vanuit mijn niet-zijn in Gods-zijn getrokken wordt.
Het meest fundamenteel is voor mij het inzicht dat het aangereikte model zich niet laat organiseren. Franciscus gaat radicaal ver in het dereguleren van zijn ik-organisatie. Maar het gaat erom in hoeverre ik dat afzien van mijn ik-gerichtheid aan de hand van het lezen van de Schrift ook in mijn eigen leven toe wil en kan laten.
Ik heb ontdekt dat het heel subtiel ligt: juist in het organiseren van mijn geestelijk leven ben ik erg op mijzelf gericht. Die ik-gerichtheid raak je nooit kwijt, tenzij God het je geeft, en jou als het ware boven jezelf uit tilt.
In het lezen van de tekst ‘van de Echte Vreugde’ werd me duidelijk dat het om mijzelf gaat en hoe de omvorming in liefde in mij zichtbaar wordt. Het gaat om innerlijke groei, gewonnen levenswijsheid die het kwaad in mezelf kan overwinnen. De vrucht van de Geest (die zich bijvoorbeeld uit in geduld) is ware vreugde; en ware vreugde is de vrucht van de Geest.



De afbeeldingen bij dit blog vormen een drieluik op Sint Fransiscus: 'Sint Frans', geschilderd door Paul Werner en Fons Heijnsbroek, 2007. Alle voorschetsen van het drieluik zijn van Paul Werner. Grote inspiratie tot het schilderen was het muziekstuk The Canticle of the Sun, 1997, geschreven door Sofia Gubaidulina.

zaterdag 25 juli 2009

Paulus en Franciscus


Het zijn heel verschillende mensen. Qua karakter, levenskeuzen. Maar wel allebei geraakt door Jezus en de ontmoeting met de Levende Heer.
Een overeenkomst is wellicht ook dat beiden in navolging van Jezus' bergrede zelf aanwijzingen voor het leven geven. Paulus in zijn brieven en Franciscus in zijn vermaningen.



Op zondag 26 juli heb ik geprobeerd de paraenese van Paulus in Romeinen 15 te verbinden met de levenshouding van Franciscus.
Ik werd daarbij geinspireerd door een boek van Theo Zweerman.
Franciscus leefde net als Paulus in een bewogen tijd. Er was veel in beweging. De traditionele kaders waren verdwenen. De macht van de Duitse keizer was afgebrokkeld, er was een groot conflict met de Islam. Nieuwe machten kwamen op en de machtverhoudingen verschoven. De steden kwamen op en het Italië waar Franciscus opgroeide, kende een grote economische bloei.
En levend tussen de mensen die dankzij de handel en de oorlog groot geld verdienen, maakt Franciscus andere keuzes. Hij daalt van zijn paard en omarmt en kust een melaatse; hij trekt met een kruistocht mee naar het heilig land; maar niet om de Islam te bestrijden maar om een gesprek met de sultan te voeren.
Als je Franciscus zou vragen, waarom hij die keuzes maakt, zegt Hij: omdat ik in Jezus de liefde van God herkend hebt, die naar beneden kwam om ons te dienen.
Op een heldere manier maakt Theo Zweerman in dit boek duidelijk waar het Franciscus om ging en hoe hij geinspireerd door het evangelie zijn eigen weg koos. Een weg die haaks staat op de waarden die in onze samenleving centraal stonden – en staan.
Het gangbare patroon van ons leven kun je samenvatten met de drie C's: to claim, to control, to climb. We claimen, eisen onze rechten op; we proberen ons leven te controleren; we proberen op te klimmen, hogerop te komen.
Franciscus ontdekte dat dat niet de manier is om het ware geluk te vinden.
Hij ontdekt dat het echte leven te vinden is in de tegenpolen van claimen, controleren en opklimmen, namelijk in de drie D's: danken, dienen en dragen.
Want Franciscus wilde zich boven alles toevertrouwen en God zijn dankbaarheid betuigen. En hij deed dit door zichzelf terug te geven aan de Gever.
Want danken is jezelf teruggeven aan God, aan de bron van je leven. Dat is dus het omgekeerde van claimen, willen bezitten, beslag leggen op, je rechten laten gelden. Niet : je iets toe-eigenen, maar: teruggeven. Leven uit dankbaarheid.
En het tweede is: dragen, het hooghouden je schouders onder een situatie te zetten. Of een ander te dragen die het minder heeft. Niet denken dat je groter bent; dat je omhoog moet klimmen, zelfverheffing ten koste van de ander. Neen, ervoor kiezen om de ander juist in al zijn hebben en houden te ondersteunen en hoog te houden.
Dus: danken en dragen, en daarmee geef je aan dat je dienend in het leven wil staan. Wij zouden zeggen: om gehoor te geven aan… Niet: de controle willen houden.
Ik herken die levenshouding van danken – dienen – en dragen in de adviezen van Paulus.
• Dankbaar: Je leeft tot eer van God, je kunt hem dankbaar zijn voor wat hij je schenkt.
• Dienend: Je richt je op het belang van een ander.
• Dragend: Je aanvaardt elkaar.
Betekent dat we weer terug moeten naar de Middeleeuwen, naar feodale tijden? Je kunt in onze tijd toch niet aankomen met nederigheid en deemoed?
Of vertolken Paulus en Franciscus juist precies waar het Jezus om ging toen hij van zichzelf zei: “de Mensenzoon is niet gekomen om gediend te worden maar om te dienen?”
Misschien kan ik het best proberen duidelijk te maken aan wat Paulus zegt in Romeinen 15, vers 7: "aanvaardt elkaar".
Dat is meer dan elkaar respecteren, al zal het daar zeker mee beginnen. Maar respecteren kan nog iets vrijblijvend in zich hebben, iets passiefs. Voor het respecteren van een ander of zijn mening of standpunt, hoef ik niet veel te veranderen. Je kunt de ander wellicht verdragen.
Maar een ander aanvaarden is actiever en positiever: je kiest voor elkaar. Je houdt de ander hoog, je draagt de ander. En dat is een bewuste en vrijwillige keuze. Van mensen die elkaar niet uitgekozen hebben omdat ze dezelfde ideeën hadden , of dezelfde afkomst.
De kerk die Paulus voor ogen staat, is een gemeenschap die er gekomen is omdat willekeurige mensen op een bepaald moment geraakt zijn door de woorden over Jezus. Zijn weg van liefde en offerbereidheid, zijn kruisdood en opstanding lieten hen niet meer los. Het had hun leven veranderd en hen een totaal ander zicht op het leven gegeven. Zij waren in de vrijheid en ruimte komen leven. Tot hun verrassing waren zij ondanks hun verschil in afkomst en traditie een nieuwe gemeenschap geworden.
Zij hadden elkaar leren aanvaarden zoals God hen aanvaard had als leden van een groot gezin. Christus had hen - als ijzerdeeltjes door een magneet aangetrokken - bij Hemzelf en daarmee bij elkaar gebracht.
Want als je weet dat Christus je aanvaard heeft zoals je bent – dan mag je er zijn zoals je bent. Vanuit die liefde en zorg van Christus voor ons worden de onderlinge verschillen niet meer het bepalende.
Maar, dat zien we pas als we eerst naar Jezus kijken en dan pas naar onszelf. Dat is een levenshouding van danken – dienen – dragen.
Hein Stufkens vat de weg van Franciscus van Assisi samen als een zevenvoudig pad:

Ik buig in liefde en dankbaarheid voor het geheim
en ik open mijn hart vol mededogen voor al wat leeft.

Ik zie alle schepselen als mijn broeders en zusters
en ik draag ze zoals ik zelf gedragen zou willen worden.

In overgave vind ik vrede en ongewapend ga ik op weg.
Vrede wens ik vriend en vijand.

Niets en niemand eigen ik mij toe:
Ik leef eenvoudig en alles wordt mij geschonken.

Ieders dienaar ben ik, niemands slaaf:
Zo geef ik gehoor aan mijn roeping.

Belangeloos ga ik om met de mensen.
In ieder groet ik het licht.

In vreugde leef ik dit leven,
Om mijn lippen zomaar een glimlach.

donderdag 16 juli 2009

Evangelie als leefregel (Franciscus van Assisi)


Voor het volgende tentamen/werkstuk, moet ik ver terug in mijn archief. Het betreft het tweede blok van het eerste jaar. Was ik er maar eerder aan begonnen...
Maar ik was al eerder begonnen!
Een van de werkstukken voor mijn eindexamen geschiedenis op de middelbare school ging over Franciscus. Ik herinner me nog dat mijn docent als commentaar gaf: je bent vast door hem geraakt. Je hebt een betrokken werkstuk gemaakt.
Na een bezoek aan Assisi (mei 1988) is dit de derde keer dat ik Franciscus en zijn leven en geschriften ter hand neem.

Mystiek staat niet haaks op maatschappelijke betrokkenheid. Dat is wat me nu in eerste instantie invalt. Franciscus (1182-1226) wilde mensen inspireren tot de 'vita evangelica', een leven in het voetspoor van Jezus.

"En ik, kleine broeder Franciscus, jullie dienaar, bevestig voor jullie deze allerheiligste zegen." Zo laat Franciscus, omringd door zijn volgelingen, als slotzin opschrijven in zijn Testament. Hij voelt zijn einde naderen en geeft zijn volgelingen op hun verzoek een laatste zegen.

Het Testament is een van de boeiendste geschriften van Franciscus. Het is ook het enige waarin hij iets over zichzelf vertelt.

Opvallend is vooral de zin waarin Franciscus zegt, dat God zelf hem heeft geopenbaard "dat ik moest leven met het heilig evangelie als regel".
Het evangelie als leefregel: dat is de rode draad door al zijn geschriften.

Franciscus’ roeping vond plaats in 1208, toen hij 26 jaar oud was. In de kerk van Assisi sloeg hij het Nieuwe Testament op een willekeurige pagina open en las Mattheüs 19, 21, waar Jezus zegt: "Als je volmaakt wilt zijn, ga dan naar huis, verkoop alles wat je bezit en geef de opbrengst aan de armen; dan zul je een schat in de hemel bezitten. Kom daarna terug en volg mij."

Franciscus nam dit kennelijk heel letterlijk. Hij verliet zijn ouderlijk huis – hij kwam uit een welgestelde familie – en ging leven als een boeteling. Om aan eten te komen bedelde hij. Hij leefde van de tafel van de Heer, die niemand uitsluit.
De mensen verklaarden hem voor gek: eerst al je bezittingen weggeven en dan je hand ophouden? Maar er spreekt authenticiteit uit Franciscus’ gedrag en al spoedig kreeg hij volgelingen. In 1209 gaf paus Innocentius III zijn goedkeuring aan de groeiende beweging en die werd een officiële orde, die van de 'minderbroeders'.