Geestelijke begeleiding

Mijn eigen ervaring met geestelijke begeleiding

2012-01-18T13:51:00.000+01:00

Het schrijven van mijn afrondend werkstuk is ook een goed moment van evalueren. Wat en waar heeft het me gebracht?
De opleiding aan de School voor Spiritualiteit van het Titus Brandsma-Instituut heeft me geholpen op een andere manier naar onszelf, naar God en de wereld te leren kijken. Minder naar mijzelf en vaardigheden, minder alleen naar de ander, en meer naar God. En vanuit God. En juist daardoor beter naar mezelf en naar de ander.
Het richtpunt van mijn leven werd langzaam aan verlegd: minder vanuit mezelf of de ander en meer gaan kijken vanuit God naar mezelf, de wereld en de ander. Meer proberen te zien zoals God ziet. Naar zijn aanwezigheid en werkzaamheid.

Dit verschuiven van het accent betekent niet dat ik er weer een nieuwe taak bij gekregen heb. Zoals mijn vroegere buurvrouw, zelf therapeute, zei toen ik haar uitlegde met welke opleiding in bezig was: “Maar dat doe je toch al lang?”
Dat is waar en toch ervoer ik het als nieuw, of in ieder geval vernieuwend.
Dat is niet vanzelf gegaan, het vraagt inoefening, aandacht en stilte. Gelukkig bood de opleiding drie jaar lang de tijd. En zit ik nu in reservetijd.

Hoewel termen als ‘heilig luisteren’, ‘geestelijk’ en ‘soulfriend’ veelvuldig vallen, heeft de opleiding geen vromer mens van me gemaakt en ben ik er ook niet zweveriger van geworden. Integendeel.
Ook heb ik ontdekt dat mystiek geen term is die het hogere geestelijke leven van de grote spirituele leiders aanduidt.
Er is veel aandacht voor mystiek. Een tak van geloofssport waar ik niet veel mee kon. Natuurlijk, sommige teksten van Thomas Merton en Augustinus vond ik mooi. Maar soms ook te mooi om waar te zijn.
Gaandeweg heb ik geleerd dat mystiek geen zelfstandig naamwoord is. Geen aparte tak van sport. Mystiek is een bijvoeglijk naamwoord. Wat de opleiding mij geleerd heeft, is vooral een nieuwe manier van kijken. Ik heb geen andere techniek van preken of pastoraat geleerd. Maar wel om dat met een mystieke bril op te doen. Het is alsof je met of zonder 3-d-bril naar een film kijkt. Je ziet hetzelfde, maar met 3-d zie je meer. Meer diepte, meer leven.
In geestelijke begeleiding gaat eerst en vooral over het gewone leven. En met spiritualiteit wordt men geen ideaalbeeld bedoeld, maar geleefde geloofsbeleving. Het gewone, alledaagse leven waarin we onszelf en anderen tegenkomen. Waar vrijwel niets gaat zoals we zouden verwachten op grond van ons geloof en Gods beloften.
Je kunt intens blij zijn met een bepaalde gebeurtenis of genezing, maar een tel later kan heel je zorgvuldig opgebouwde leven in elkaar storten als een kaartenhuis.
Vanuit de scopus van de geestelijke begeleiding kun je ontdekken dat dit niet het einde van geloven behoeft te zijn. Zo’n nulpunt kan immers soms een keerpunt zijn. Een keerpunt waarin God ons tegemoet komt. Een keerpunt dat ons bewust kan maken van de essentie van het leven.

Dat is geen nieuwe visie, maar een wijsheid die de woestijnmonniken al hebben geformuleerd. Zij wisten dat reflectie op de Schrift reflectie is op jezelf, en dat kennis van God leidt tot kennis van jezelf. Cassianus gaf al aan dat een mens slechts dan kennis van God verkrijgt wanneer hij van binnenuit Gods Woord leert verstaan en doen.

Leven delen

2012-01-11T15:53:00.000+01:00

Wat staat mij voor ogen als ik denk aan geestelijke begeleiding met jongeren?
Geen nieuwe methode, geen werkplan, geen organisatie.
Het gaat me meer om 'zijn' dan om 'doen'. Zoals ik zelf in geestelijke begeleiding ervaren heb: iemand tegen wie je aan praat en dan zwijgt, reageert. Die me geen methode aanleert, maar me confronteert met hoe ik ben, wie ik ben. 'Let go, let God' was zo'n houding die ik door de gesprekken met mijn geestelijk begeleider kon inoefenen.

Alhoewel zij het woord geestelijke begeleiding niet noemt, komt Nynke Dijkstra in haar brochure 'Leven delen - over het doorgeven van het Evangelie aan generaties die komen' dicht in de buurt van waar ik aan denk.
Nynke levert een hartstochtelijk pleidooi aan de oudere leden van de kerk om te voorschijn te komen: laat (je leven) zien wat het geloof voor je betekent.

Toen ik gisteren sprak met een gemeentelid over de mogelijkheid van geestelijke begeleiding in de kerk, kwamen we daar ook op uit. Dat de een zijn leven deelt met een ander en dat je daarin laat zien wie en wat God voor jou betekent.
Dan gaat het om mensen die niet bang zijn om jongeren een kijkje te laten nemen in de keuken van hun leven en hun geloof. Die daar ook tijd en energie in willen steken....

Een citaat dat me erg aanspreekt:
"Jongeren hebben geen behoefte aan zelfverzekerde allesweters, ook niet aan mensen, die
geloven zo langzamerhand in de bijkeuken hebben geïnstalleerd. Ze willen zien en horen
dat mensen leven, leven met God en met elkaar. Dat je de echte vragen durft te stellen,
dat je hun vragen durft toe te laten en niet raar vindt of dom of ongelovig."

Dat veronderstelt dat je zelf ook nog lerend bent, nieuwsgierig, (onder)zoekend.

Hoe blijf je leerling? Hoe houd je jezelf in beweging? Daar heb je in ieder geval anderen bij nodig.

"Alleen zo, als je zelf leert, kun je jonge mensen voorleven wat het is om discipel te zijn en hen daarbij ook op weg te helpen. Jongeren leren wat het is om leerling te zijn, om leerling van Jezus te worden. 0m de Bijbel te lezen als een boek dat hen iets te zeggen heeft, om te bidden - als antwoord, als openen van je hart en leven voor de Allerhoogste.
Wat fantastisch, als jongeren zulke ouderen ontmoeten!"

Free running

2012-01-04T21:44:00.004+01:00

Wat heb ik met jongeren? Nu ik de vijftig gepasseerd ben, kan ik jaloers zijn op hun creativiteit, hun radicaliteit, hun lekker kunnen luieren.
Verlang ik terug naar die tijd van mijn leven?
Soms wel. Toch zou ik mijn jeugd niet over willen doen, terwijl ik toch geen last heb van vervelende herinneringen. Integendeel!
Gisteren bezocht ik de voormalige synagoge in Essen. We waren toevallig in de buurt nadat we onze jongens hadden afgezet in skicentrum een dagje in Bottrop.
Eenmaal buiten,stootte ik op een groepje jongens dat de trappen van het hooggelegen gebouw gebruikte om allerlei sprongen te oefenen. Met sierlijke bewegingen namen ze hindernissen waarvan ik me alleen kon voorstellen dat ik met een verstuikte enkel of erger mijn weg zou moeten vervolgen.
Ze moedigden elkaar aan. Deden elkaar na. Het deed me denken aan de manier waarop skaters railingen en verhogingen nemen. Alleen deden deze jongens het zonder plank-met-wieltjes.
Springen en obstakels nemen, verhieven zij tot kunst. Ogenschijnlijk met het grootste gemak.
Nee, ze hebben geen vleugels, zijn geen engelen,deze skaters-zonder-board. Maar ze roepen wel het verlangen op van Psalm 103 (Huub Oosterhuis): Hij roept mijn leven weg uit het graf, Hij maakt mijn dagen vol van geluk en als een arend herleeft mijn jeugd.
Een goede vriend vertelde ik laatst wat de opleiding Geestelijke begeleiding me geboden (gegeven) heeft. Zijn reactie was: "Je bent dus een vrijer mens geworden."
Inderdaad geen vleugels, maar wel vrij als een vogel. Jonger door ouder te worden.

Scriptie

2012-01-02T15:33:00.000+01:00

Vandaag ben ik begonnen aan mijn afsluitende werkstuk voor mijn opleiding. Een hele maand studieverlof (en straks in juni nog een maand!). Wat een geschenk. Een weldaad om me te concentreren.
Ik hoop dat de dingen die de opleiding Geestelijke begeleiding mij geboden heeft, kunnen uit kristalliseren.

Tot mijn verrassing lukt het me me zomaar aan de studie te zetten. Ik heb er zin in.
Al ervaar ik ook de druk dat er aan het eind van de maand een 'product' moet liggen. Een vriendin hielp me door te zeggen: "je moet je niet voornemen dat aan het eind van de maand je scriptie klaar is, maar dat je elke dag (bijvoorbeeld twee dagdelen) er aan werkt."
Zou dat werken? Kennelijk wel.

De hele dag door schieten nog losse flodders door mijn hoofd. Een mailtje dat nog geschreven moet worden, een kerkdienst in februari die ik nog wat verder had willen uitwerken; een bezoek dat ik nog had moeten doen.
Ik heb een electronisch velletje papier waarop ik die dingen schrijf. Dan zijn ze in ieder geval ergens bewaard. Ik moet nog besluiten wat ik er mee zal doen. Het meeste kan wachten.

Het thema van mijn werkstuk is geestelijke begeleiding en jongeren. Daarmee wil ik een verbinding leggen tussen wat ik in de opleiding heb opgedaan en mijn portefeuille in mijn werk in de kerk in Houten. Het thema is nog te breed, ik moet nog afbakenen. Naar leeftijd? Over welke jongeren heb ik het?

Jongeren en geestelijke begeleiding is niet zo'n voor de hand liggende combinatie. In de gangbare literatuur is geestelijke begeleiding gericht op volwassenen en veronderstelt het enige levenservaring. Spiritualiteit kan niet zomaar worden aangereikt. Zij vraagt een basis in ons. Het verlangen ernaar moet ontwaken. Toch zegt mijn intuïtie dat het waardevol is dat ook jonge mensen, die volop in ontwikkeling zijn, een aanbod hebben om met geloof, zingeving, God bezig te zijn.
Herman Andriessen (in Spiritualiteit en levensloop: Over levensfasen en geestelijke bestemming) geeft me hiervoor een hint:
"Het spirituele verlangen wordt niet gewekt door veel over spiritualiteit te praten of er'les in te krijgen'. In deze jaren kan het alleen worden ontdekt in situaties die voor jeugdigen van levensbelang zijn (daarin verschillen zij overigens niet zo van volwassenen). Maar dan moet er wel iemand zijn die het verlangen er in 'horen' kan en er in nauw contact met deze situatie mee kan omgaan."
Nou, zo iemand wil ik wel zijn of worden. Zou ik me daarop moeten richten: op de rol van mijzelf als geestelijk begeleider? Ik weet het niet...

Andriessen vervolgt: "Spiritualiteit heeft in deze jaren alleen een kans, wanneer zij aansluit bij de springlevende vitaliteit en bij de mentaliteit, die in deze jaren nog geen vaste vorm heeft en waartoe de echte keuzen nog moeten worden gemaakt. (...) Dat alles is in deze jaren in wording. En het is zeer doortrokken van levenslust, actie, sport, zintuiglijkheid en lijfelijkheid. Het wordt eerst ontdékt en vraagt er om geleefd en gedeeld te worden met leeftijdsgenoten. Spirituele thema's spelen daarin voortdurend een rol; ze duiken op en verdwijnen weer; de constantie ervan staat nog niet op de innerlijke agenda en kan zeker niet worden afgedwongen. Vooral zintuiglijk waarneembare waarden en onwaarden dringen zich op: lichamelijke schoonheid, levenskracht, de natuur, oorlog, geestelijk leven, onrecht, dood van leeftijdsgenoten. Bij alle vluchtigheid is er een diep verlangen naar wat 'voorgoed' is."

Een heilige reis

2010-11-07T18:23:00.004+01:00

Begonnen aan het tentamen over de geestelijke weg. Een van de hoofdthema's van de opleiding.

De bedoeling is dat ik de vijf soorten van omvorming een spirituele autobiografie bespreek.
Ik kies voor een boek dat ik jaren geleden al eens las en wat me erg boeide: De Heilige Reis (The Sacred Journey), van Frederick Buechner, een Amerikaans theoloog en schrijver.
Het vormt het eerste deel van zijn autobiografie (later verscheen een tweede deel: Now and Then, en een derde deel: Telling Secrets).

Buechner is 50 als hij zich aan deze autobiografie zet. Net zo oud als ik nu. Hij schrijft over de bedoeling ervan: "Nu wil ik een poging wagen naar mijn leven als een geheel te luisteren, om te weten te komen wat voor bedoeling of heiligheid van God er in te horen is. Ik heb het idee dat het verhaal van elk van ons het verhaal van ons allemaal is. Ik veronderstel dat het voor de lezer zoiets zal zijn als het bekijken van een fotoalbum van iemand anders. Het enige wat je aandacht vasthoudt is de kans dat je bij het doorbladeren een glimp van jezelf op een van de pagina's opvangt, dat je je eigen album tevoorschijn haalt en erin gaat zoeken naar mensen en plaatsen die je hebt liefgehad en waar je van geleerd hebt, en naar de ogenblikken in het verleden waarin je een glimpje opving van de heiligheid van je eigen reis."

Bidden slaat een brug

2010-05-28T08:19:00.002+02:00

Bidden slaat een brug tussen het bewuste en het onderbewuste in ons leven.
Er is vaak een enorme kloof tussen wat we denken, zeggen en doen, en de dingen waarvan we 's nachts en overdag dromen.

Die twee kanten van ons leven kunnen we met elkaar verbinden door biddend bij God te zijn.
Gebed vindt plaats in de ziel, onze heilige kern, waarin alles samenkomt en waar God in ons leeft.
Daarom moeten we nooit ophouden te bidden, zodat we geheeld en geheiligd kunnen worden.

Henri Nouwen

Het gastenhuis

2010-05-01T04:29:00.000+02:00

Dit menszijn is een soort herberg:
elke dag weer nieuw bezoek.
Een vreugde, een depressie,
een benauwdheid;
een flits van inzicht komt als een
onverwachte gast.

Verwelkom ze,
ontvang ze allemaal gastvrij!
Zelfs als er een menigte
verdrietigheden binnenkomt
die met geweld je hele huisraad kort en
klein slaat.

Behandel dan elke gast toch met eerbied.
Misschien komt hij de hele boel
ontruimen om plaats te maken
voor een nieuwe mogelijkheid.

Wees blij met iedereen die langskomt.
Zij zijn je stuk voor stuk gestuurd
van gene zijde
om jou als raadgevers te dienen.

Mowlana Jalaluddin Rumi (1207 – 1273)

'Lenten Daily Reflection, March 3'

2010-03-03T12:06:00.000+01:00

'Lenten Daily Reflection, March 3'

Leven zonder waarom

2009-11-26T12:10:00.002+01:00

Waarom zou je willen leven zonder waarom? (zoals Eckhart zegt).
Vragen zijn toch mooi?
Rutger Koplands opmerking 'Geef mij maar een vraag en geen antwoord’, spreekt me aan. Vragen houden de werkelijkheid open. SCheppen toekomst.
Maar dat zegt wel iets over de kwaliteit en de richting van de vragen.
Zolang de werkelijkheid antwoord moet geven op de vragen die we haar stellen - of die vragen oproept waarop we een antwoord kunnen vinden - en aldus beantwoordt aan onze categorieën, blijven we met haar opgesloten in het denkkader dat we zelf bedacht hebben en in stand houden.
Je hebt dus open en gesloten vragen. Dat leerde ik al bij de eerste beginselen van pastoraat.

Het leven-zonder-waarom van Eckhart is niet bedoeld om onze vragen te doen verstommen, maar richt onze aandacht af van onszelf naar het leven zelf. Present zijn in wat we beleven, je zelf niet meer gade slaan of beoordelen. Spelen zoals een kind speelt.
"Dikwijls is ons doen, bijvoorbeeld onze welbewuste arbeid, voortdurend kleiner dan wat wij zijn. Het is dan niet een uitdrukking van onze rijkdom, onze krachten. ons verlangen, maar zorgt ervoor dat we in een soort bloedeloze tevredenheid met ons zelf blijven steken als in het pantser van een kreeft: (D. Sölle, Mystiek en verzet, 49-50).
Leven zonder waarom is helemaal oor, oog, hart en ziel zijn.

Is het daarom dat mystieke teksten en poëzie zoveel verwantschap hebben?
‘Poëzie laat ons onze illusies zien en breekt ze af. Poëzie vertelt ons dat wij de wereld ooit hebben gekend toen wij er nog niet waren en haar pas weer zullen kennen als we er niet meer zijn. Dat is het schrijnendste protest tegen de vanzelfsprekende wereld van alledag’(Kopland in: Mooi, maar dat is het woord niet, p. 178).

Ontworteling

2009-11-24T21:46:00.006+01:00

De maand van de spiritualiteit heeft als thema: wortel schieten.
Het is een mooi en bijbels beeld: wortelen, diepgang en houvast vinden, vruchtbaar zijn.

Mystici pleiten er juist voor dat we moeten ontwortelen. Onze voorstellingen kunnen soms eerder een blokkade dan een hulpmiddel zijn in de nadering tot God. Daarom is altijd ook ont-worteling nodig, ont-hechting, loslaten. Je verlaat het huis dat je zo vertrouwd en veilig was.
Een ongewis avontuur volgt.

Van de Moslim-mystica Rabie’a (Basra, overleden 801) wordt verteld dat men haar zag zitten met in haar ene hand een vuurkooltje en in de andere een kruik water.
Men vroeg haar wat ze daar mee wild. Ze antwoordde: ‘Met het vuur ga ik het paradijs verbranden en met het water de hel uitblussen, zodat de mensen leren om God te zoeken niet uit verlangen naar het paradijs noch uit vrees voor de hel, maar louter en alleen om Hemzelf’.’ (D.C.Mulder, in: Encyclopedie van de mystiek. Fundamenten, tradities en perspectieven, Kok/Lannoo, Kampen/Tielt 2003, 492).

Eckhart, Solle en Lewis

2009-11-24T18:57:00.008+01:00

Lezend over Eckhart word ik verwezen naar het boek van Dorothee Sölle, Mystiek en verzet. Het stond al tijden in mijn kast, nog ongelezen.

Tot mijn verrassing bespreekt Sölle in het boek de bekering/mystieke ervaring van de Britse hoogleraar uit Oxford. Twee werelden ontmoeten elkaar, waarvan ik dacht dat ze elkaar niet zouden kennen.
Sölle beschrijft Lewis' ervaring respectvol en heel precies. Ze merkt op dat de wereld van Lewis, die alles op orde lijkt te hebben, door zijn zelforganisatie zakt. Met komische en alarmerende beelden beschrijft Lewis zichzelf als een ingekapselde kreeft, een man in een knellend pak, een sneeuwpop.
Sölle: "De wereld van dit ingekapselde ik is alledaags en saai, alles is geregeld en zonder sensatie. In deze normaliteit van het existeren is God afwezig en onbekend" (Mystiek en verzet, 47).
De ontmoeting met de Eeuwige heeft tot gevolg dat in een moment - welke Lewis zelf beschrijft als een volstrekt open en vrijwillige keus - "alle verhulsels, vormen, rollen, bevriezingen die het ik normaliter onder controle" heeft weg vallen. De mens Lewis wordt vrij, het pantser verkruimelt, de sneeuwpop smelt.
Hier vallen 'kiezen' en 'gekozen worden' samen. "Ik ben wat ik doe", vat Lewis het zelf kernachtig samen.
Eckhart noemt deze eenheidservaring het doen 'zonder waarom'.

Zou Jezus daarom een kind ten voorbeeld stellen aan allen die het koninkrijk zoeken. Want een kind valt helemaal samen met zichzelf, gaat helemaal op in zijn spel. Als hij politieagentje speelt, isstyle="font-style:italic;"> hij een politieagent. Een kind is wat hij doet - en omgekeerd.

Op nog een ander niveau blijkt de mystieke ervaring een ervaring van eenheid te zijn: het verbindt hier twee werelden. Van een traditioneel gelovige als Lewis en een modern gelovige als Sölle. De wereld van de apologetiek en de politiek. Het verticale en het horizontale. Intimiteit en solidariteit (Jurjen Beumer).

Toevallig bekeken we vorige week maandag de film Shadowlands over het leven van Lewis. De rol wordt vertolkt door Anthony Hopkins.
Prachtig laat hij zien hoe de zelfverzekerde Jack Lewis van zijn stuk is (stottert, niet uit zijn woorden komt, schokkerig beweegt) als hij Joy Gresham ontmoet.
Niet voor niets heet Lewis' autobiografie 'Surpised by Joy', 'Verrast door Joy/vreugde'.

Een mooie bespreking door Sylvain de Bleeckere van de film staat trouwens in het zo juist verschenen 'De bijbel cultureel'

Bomen en mijn ware zelf

2009-11-24T14:05:00.002+01:00

Herfst 2009. De bomen zijn kaal en juist nu in hun pracht en trots te zien.
Dat deed de denken aan woorden van Thomas Merton:

"Een boom bewijst God eer door een boom te zijn. Want door te zijn wat God wil dat hij is, gehoorzaamt hij Hem. (…) Als hij zou proberen iets anders te zijn dan waartoe hij was bestemd, zou hij minder op God lijken en Hem daardoor minder eer bewijzen. (…) De vormen en individuele karakters van levende en groeiende dingen, van onbezielde wezens, van dieren en bloemen en van de hele natuur vestigen hun heiligheid onder Gods oog. Hun essentiële, onderscheiden kwaliteit is hun heiligheid. Het is het stempel van Zijn Wijsheid en Zijn Werkelijkheid in hen. (…) Dit blad heeft zijn eigen textuur, zijn eigen nervenaderpatroon en zijn eigen heilige vorm, en de baars en de forel, diep verborgen in de rivier, worden heilig verklaard door hun schoonheid en kracht. De meren, verscholen tussen de heuvels, zijn heiligen, en ook de zee is een heilige die God zonder ophouden prijst met haar majestueuze dans. De grote, gekliefde, halfnaakte berg is nog een van Gods heiligen. Niets is met hem te vergelijken. Hij is de enige, met zijn eigen karakter. Niets anders ter wereld imiteerde God ooit op die manier of zal het ooit doen. Dat is zijn heiligheid. (…)
Bomen en dieren hebben geen enkel probleem. God maakt ze tot wat zij zijn, zonder hen te raadplegen, en zij zijn volmaakt tevreden. Voor ons is dat anders. God laat ons vrij om te worden wat we willen worden, zoals we willen. We zijn vrij om echt te zijn of onecht. We kunnen echt of vals zijn, de keuze is aan ons."

Merton Thomas, New Seeds of Contemplation. NY: New Direction Books, 1962, 29-32. (Vert. Dirk Doms)

Wandelen

2009-11-23T22:17:00.002+01:00

Als je een keer
begonnen bent
met God te
wandelen, dan
wandel je maar
door, het hele
leven is dan één uit
wandelen gaan.
ETTY HILLESUM

Allerzielen

2009-11-02T08:46:00.003+01:00

Regelmatig lees ik uit een prachtige bundel: 'Wijsheid uit de abdijen'. Het is een dagboek met teksten voor elke dag van het jaar.
Vandaag, 2 november, luister ik naar woorden van Anthony van Sourozh (Anthony Bloom). Hij verwijst naar het woorden van de kerkvaders dat we heel ons leven de dood voor ogen moeten houden.
Dat is niet enkel bedoeld als een 'memento mori', als een dagelijks leven onder de doem en dreiging van de dood.
Nee, het neemt ons mee naar een situatie waarin we zorg verlenen aan een geliefde die op sterven ligt. Elke handeling zou de laatste keer kunnen zijn. Elk woord je laatste woord. Dat geeft aan wat je doet en zegt een bepaalde lading.
"Alles wat we op zo'n moment doen - de manier waarop we een kopje thee halen, of een kussen beter schikken - beschouwen we dan als de allerbelangrijkste handeling in ons leven. In een simpele handeling, een enkel woord vatten we heel onze relatie met zo iemand samen, de diepte ervan, de liefde, de zorg en de waarheid van die relatie."
Leven met de dood voor ogen is dan niet dreigend, maar geeft intense glans en zin.

Een lege plek om te blijven

2009-10-26T10:14:00.008+01:00

XIV

Ga nu maar liggen liefste in de tuin,
de lege plekken in het hoge gras, ik heb
altijd gewild dat ik dat was, een lege
plek voor iemand, om te blijven
Rutger Kopland

"Een lege plek voor iemand, om te blijven" , dat is een goede samenvatting van de mystiek van Meister Eckhart.
Wat is je antwoord op de oeroude vraag: ‘waarom leef je?’
Eckart stel diezelfde vraag:
"Als je duizend jaar lang aan het leven zou vragen: 'waarom leef je?' – en als het kon antwoorden, zou het niets anders zeggen dan: 'Ik leef omdat ik leef.' Dat komt omdat het leven uit zijn eigen grond leeft en opwelt uit zichzelf. Daarom leeft het zonder waarom, zelfs hierin dat het voor zichzelf leeft. Als je nu een waarachtig mens die werkt vanuit zijn eigen grond, zou vragen: 'Waarom doe je je werk?' – en als hij goed zou antwoorden, zou hij niets anders zeggen dan: "Ik werk omdat ik werk.

De preken van Eckhart zijn uitdagend, hij prikkelt tot kritisch nadenken. Hij durft: pakkende voorbeelden en soms scherpe woorden.
Mystiek is volgens Eckhart niet iets is voor een geleerde elite, maar voor gewone mensen. Daarom gebruikt hij volkstaal en niet alleen het Latijn.

In de begrippen die Eckhart hanteert gaat het steeds heen en weer. Hij beweegt tussen twee polen, die met ons logische verstand niet met elkaar te verenigen, maar toch allebei fundamenteel wáár zijn.
God is het mysterie-bij-uitstek, nooit te bevatten in menselijke woorden. En toch is diezelfde God zo ontzaglijk nabij, dat de diepste grond van mijn menselijke geest en God zelfs samenvallen.
Eckhart zet zich sterk af tegen religieuze navelstaarderij. ‘Wie God alleen ontmoet in de vroomheid van het gebed of in de kerk, maar niet in de stal of in de keuken, heeft er nog erg weinig van begrepen’.

Eckhart wil mensen bereiken door de bekende kaders te doorbreken. Dit is een waagstuk, want je valt uit de toon. Niet alleen die van jezelf. Ook bij anderen val je uit de toon.
De aanklachten van de kerkleiding lieten niet lang op zich wachten. Eckhart trok naar het pauselijk hof in Avignon om zijn ideeën te verdedigen, maar dat lukte hem maar ten dele.
Voordat de veroordeling hem bereikte, stierf hij. De datum en plaats van zijn dood zijn niet bekend.
Maar hij werd niet vergeten. Juist in onze tijd, waarin de ‘grote verhalen’ over God en geloof het niet meer goed lijken te doen, komt Eckharts zoeken naar intieme aanwezigheid van de Eeuwige weer in de belangstelling. Juist in de leegte van het ‘niet-weten’.

Streven naar evenwicht

2009-10-24T12:08:00.003+02:00

Het is verrassend hoe modern Eckhart is. Zie het volgende citaat:
"Heel wat mensen menen nu dat ze behoorlijk heilig en volkomen zijn; ze gaan om met grote zaken en met grote woorden, maar ze streven en verlangen toch naar zo veel en ze willen ook veel bezitten; ze letten zo sterk op zichzelf en op dit en op dat en denken dan dat ze naar innerlijke rust streven, maar ze kunnen niet één woord onbeantwoord laten. Wees er werkelijk van overtuigd dat zij ver van God en buiten elke soort eenwording zijn."

Eckhart: wat zoek je als je God zoekt?

2009-10-22T21:19:00.006+02:00

Eén van de bekendste uitspraken van Meister Eckhart, een 13e eeuwse mysticus, is: Veel mensen kijken naar God zoals ze naar een koe kijken.

Hij stelt daarmee een belangrijke vraag: Wat zoek je als je God zoekt? Zoek je vrede, eeuwige rust, zoek je een antwoord? Steun? Zoek je genezing, de zin van het leven?
Eckhart zegt: je zult God niet vinden, als je niet uitsluitend God zoekt. Als je iets met God zoekt is het alsof je van God een kaars maakt om er iets mee te zoeken; wanneer je gevonden hebt wat je zoekt, gooi je de kaars weg.

Nu zijn we zijn nooit helemaal vrij van bijbedoelingen en bijkomende motieven.
Als onze relatie met God een levend(ig)e is, dan zullen er steeds momenten zijn van 'zuivering'.
En dat is lastig - maar ook goed. Want zo zuiver je je zelf uit; wordt het het kaf van het koren gescheiden. Dat beschermlaagje, dat maskertje is nodig, tot het koren volgroeid is. Maar om van dat koren brood te maken, moet het kaf verwijderd worden. Dat kaf zijn onze poses, maskers, onze verdedigingsmechanismen, onze neiging het leven onder controle te willen houden. Nuttig en noodzakelijk. Maar er komt een tijd dat ze plaats moeten maken.
Die tijd is aangebroken als het besef doorbreekt dat we de ander en ook God gebruiken en zelfs ondergeschikt maken aan onze eigen doeleinden.
En als alle bijmotieven wegvallen? Dan blijft er een licht in de ziel dat niet geschapen en niet te scheppen is. Dit licht ontvangt God direct en onverhuld. (Eckhart)

Franciscaanse spiritualiteit

2009-08-03T11:03:00.006+02:00

Het tentamen over de spiritualiteit van de mindere broeders en zuster heb ik met plezier gedaan.
Het lezen van en me opnieuw verdiepen in de Franciscaanse traditie vond ik een weldaad. Ik werd geraakt door de puurheid, de ondubbelzinnigheid van deze ‘armoedige rijkdom’.
Maar er was ook veel vervreemding. Waarom zo en waarom op deze manier?

De volgende vragen spelen voor mij als ik bezig ben met wat Franciscus en Clara, Jacoponi dat Todi en Bonaventura in mij bloot leggen.
- Als ‘vernieting’ betekent dat je door de bodem van je zelforganisatie gezakt bent, en dat je ‘in God’ bent, is er dan behalve een positieve omarming van het lijden nog een alternatief? Heb je verweer (letterlijk: de mogelijkheid) om je te verzetten als lijden de gestalte van onrecht aan-neemt?
- Bij het Testament van Franciscus werd ik getroffen door de sterke nadruk op dienstbaarheid, boete en nederigheid. Hiermee verbonden is de grote mate van onderwerping aan het instituut en het gezag. Deze termen, die in onze zelf-maak-samenleving weinig opgeld doen, verdienen een vertaling in positievere taal. Hierboven heb ik daartoe een poging gedaan. Wat is er meer nodig om deze evangelische noties aansluiting te laten vinden bij het levensgevoel van onze tijdgenoten? In het kader van geestelijke begeleiding is daarbij de vraag of ze gebruikt worden in een kader van vergoten van vrijheid of in het tegendeel daarvan.

Franciscaanse spiritualiteit en geestelijke begeleiding
Voor de geestelijke begeleiding lijken mij de volgende inzichten ten aanzien van de confrontatie met de Schrift bruikbaar:
- Evangelische raden als ‘vernieting’, ‘nederigheid’, ‘boetvaardigheid’ zijn niet moraliserend bedoeld. Alleen zo gebruikt kunnen ze binnen geestelijke begeleiding vruchtbaar zijn als handreiking die ruimte biedt en perspectief opent. Dat zal tot uiting komen in een open wijze van vragen stellen; meer een wenking dan een dwingende opdracht.
Belangrijk is voor mij het inzicht dat God precies andersom kijkt als wij: niet vanuit een ideaal, maar vanuit de werkelijkheid. In de praktijk van de begeleiding kan als houding gelden: “vertel maar hoe het is, niet hoe het zou moeten zijn.”
- De levensstijl van de begeleider is van belang en de modelwerking ervan ook.
- De Franciscaanse spiritualiteit en omgang met de Schrift biedt unieke aangrijpingspunten om de maatschappelijke uitwerking van het evangelie en een daarop gebaseerde levensstijl aandacht te geven. Te midden van andere omvormingsmodellen biedt de Franciscaanse traditie op dit punt een uniek proprium.

Eigen praxis
Ten aanzien van de omgang met het Woord van God zoals zich dat voltrekt in mijn leven, heb ik de volgende inzichten gevonden:
- ‘De Schrift’ is meer dan de geschreven Bijbeltekst. Ook de natuur (zie o.a. Het Zonnelied) en gebeurtenissen (de ontmoeting met de melaatse) kunnen gaan fungeren als woord van de Heer. Waar je ook kijkt, overal is God. Niet alleen daar waar ik hem verwacht of wil zien.
- Het was geen nieuwe gedachte het Woord van God te lezen als in een spiegel, maar het heeft wel nieuwe glans gekregen. Het beeld biedt mogelijkheden voor verdiepende dialoog. Bijbel lezen is niet: kennis nemen van, maar ook: op me in laten werken, zijn ruimte in laten nemen, reageren, vragen: ben ik mooi? En: antwoord ontvangen. God kijkt mij tevoorschijn.
- Dat geldt ook voor mijn verlangen naar God. Want ook dat is een poging God binnen mijn werkelijkheid te trekken. Maar de beweging is andersom: dat ik vanuit mijn niet-zijn in Gods-zijn getrokken wordt.
Het meest fundamenteel is voor mij het inzicht dat het aangereikte model zich niet laat organiseren. Franciscus gaat radicaal ver in het dereguleren van zijn ik-organisatie. Maar het gaat erom in hoeverre ik dat afzien van mijn ik-gerichtheid aan de hand van het lezen van de Schrift ook in mijn eigen leven toe wil en kan laten.
Ik heb ontdekt dat het heel subtiel ligt: juist in het organiseren van mijn geestelijk leven ben ik erg op mijzelf gericht. Die ik-gerichtheid raak je nooit kwijt, tenzij God het je geeft, en jou als het ware boven jezelf uit tilt.
In het lezen van de tekst ‘van de Echte Vreugde’ werd me duidelijk dat het om mijzelf gaat en hoe de omvorming in liefde in mij zichtbaar wordt. Het gaat om innerlijke groei, gewonnen levenswijsheid die het kwaad in mezelf kan overwinnen. De vrucht van de Geest (die zich bijvoorbeeld uit in geduld) is ware vreugde; en ware vreugde is de vrucht van de Geest.

De afbeeldingen bij dit blog vormen een drieluik op Sint Fransiscus: 'Sint Frans', geschilderd door Paul Werner en Fons Heijnsbroek, 2007. Alle voorschetsen van het drieluik zijn van Paul Werner. Grote inspiratie tot het schilderen was het muziekstuk The Canticle of the Sun, 1997, geschreven door Sofia Gubaidulina.

Paulus en Franciscus

2009-07-25T21:01:00.011+02:00

Het zijn heel verschillende mensen. Qua karakter, levenskeuzen. Maar wel allebei geraakt door Jezus en de ontmoeting met de Levende Heer.
Een overeenkomst is wellicht ook dat beiden in navolging van Jezus' bergrede zelf aanwijzingen voor het leven geven. Paulus in zijn brieven en Franciscus in zijn vermaningen.

Op zondag 26 juli heb ik geprobeerd de paraenese van Paulus in Romeinen 15 te verbinden met de levenshouding van Franciscus.
Ik werd daarbij geinspireerd door een boek van Theo Zweerman.
Franciscus leefde net als Paulus in een bewogen tijd. Er was veel in beweging. De traditionele kaders waren verdwenen. De macht van de Duitse keizer was afgebrokkeld, er was een groot conflict met de Islam. Nieuwe machten kwamen op en de machtverhoudingen verschoven. De steden kwamen op en het Italië waar Franciscus opgroeide, kende een grote economische bloei.
En levend tussen de mensen die dankzij de handel en de oorlog groot geld verdienen, maakt Franciscus andere keuzes. Hij daalt van zijn paard en omarmt en kust een melaatse; hij trekt met een kruistocht mee naar het heilig land; maar niet om de Islam te bestrijden maar om een gesprek met de sultan te voeren.
Als je Franciscus zou vragen, waarom hij die keuzes maakt, zegt Hij: omdat ik in Jezus de liefde van God herkend hebt, die naar beneden kwam om ons te dienen.
Op een heldere manier maakt Theo Zweerman in dit boek duidelijk waar het Franciscus om ging en hoe hij geinspireerd door het evangelie zijn eigen weg koos. Een weg die haaks staat op de waarden die in onze samenleving centraal stonden – en staan.
Het gangbare patroon van ons leven kun je samenvatten met de drie C's: to claim, to control, to climb. We claimen, eisen onze rechten op; we proberen ons leven te controleren; we proberen op te klimmen, hogerop te komen.
Franciscus ontdekte dat dat niet de manier is om het ware geluk te vinden.
Hij ontdekt dat het echte leven te vinden is in de tegenpolen van claimen, controleren en opklimmen, namelijk in de drie D's: danken, dienen en dragen.
Want Franciscus wilde zich boven alles toevertrouwen en God zijn dankbaarheid betuigen. En hij deed dit door zichzelf terug te geven aan de Gever.
Want danken is jezelf teruggeven aan God, aan de bron van je leven. Dat is dus het omgekeerde van claimen, willen bezitten, beslag leggen op, je rechten laten gelden. Niet : je iets toe-eigenen, maar: teruggeven. Leven uit dankbaarheid.
En het tweede is: dragen, het hooghouden je schouders onder een situatie te zetten. Of een ander te dragen die het minder heeft. Niet denken dat je groter bent; dat je omhoog moet klimmen, zelfverheffing ten koste van de ander. Neen, ervoor kiezen om de ander juist in al zijn hebben en houden te ondersteunen en hoog te houden.
Dus: danken en dragen, en daarmee geef je aan dat je dienend in het leven wil staan. Wij zouden zeggen: om gehoor te geven aan… Niet: de controle willen houden.
Ik herken die levenshouding van danken – dienen – en dragen in de adviezen van Paulus.
• Dankbaar: Je leeft tot eer van God, je kunt hem dankbaar zijn voor wat hij je schenkt.
• Dienend: Je richt je op het belang van een ander.
• Dragend: Je aanvaardt elkaar.
Betekent dat we weer terug moeten naar de Middeleeuwen, naar feodale tijden? Je kunt in onze tijd toch niet aankomen met nederigheid en deemoed?
Of vertolken Paulus en Franciscus juist precies waar het Jezus om ging toen hij van zichzelf zei: “de Mensenzoon is niet gekomen om gediend te worden maar om te dienen?”
Misschien kan ik het best proberen duidelijk te maken aan wat Paulus zegt in Romeinen 15, vers 7: "aanvaardt elkaar".
Dat is meer dan elkaar respecteren, al zal het daar zeker mee beginnen. Maar respecteren kan nog iets vrijblijvend in zich hebben, iets passiefs. Voor het respecteren van een ander of zijn mening of standpunt, hoef ik niet veel te veranderen. Je kunt de ander wellicht verdragen.
Maar een ander aanvaarden is actiever en positiever: je kiest voor elkaar. Je houdt de ander hoog, je draagt de ander. En dat is een bewuste en vrijwillige keuze. Van mensen die elkaar niet uitgekozen hebben omdat ze dezelfde ideeën hadden , of dezelfde afkomst.
De kerk die Paulus voor ogen staat, is een gemeenschap die er gekomen is omdat willekeurige mensen op een bepaald moment geraakt zijn door de woorden over Jezus. Zijn weg van liefde en offerbereidheid, zijn kruisdood en opstanding lieten hen niet meer los. Het had hun leven veranderd en hen een totaal ander zicht op het leven gegeven. Zij waren in de vrijheid en ruimte komen leven. Tot hun verrassing waren zij ondanks hun verschil in afkomst en traditie een nieuwe gemeenschap geworden.
Zij hadden elkaar leren aanvaarden zoals God hen aanvaard had als leden van een groot gezin. Christus had hen - als ijzerdeeltjes door een magneet aangetrokken - bij Hemzelf en daarmee bij elkaar gebracht.
Want als je weet dat Christus je aanvaard heeft zoals je bent – dan mag je er zijn zoals je bent. Vanuit die liefde en zorg van Christus voor ons worden de onderlinge verschillen niet meer het bepalende.
Maar, dat zien we pas als we eerst naar Jezus kijken en dan pas naar onszelf. Dat is een levenshouding van danken – dienen – dragen.
Hein Stufkens vat de weg van Franciscus van Assisi samen als een zevenvoudig pad:

Ik buig in liefde en dankbaarheid voor het geheim
en ik open mijn hart vol mededogen voor al wat leeft.

Ik zie alle schepselen als mijn broeders en zusters
en ik draag ze zoals ik zelf gedragen zou willen worden.

In overgave vind ik vrede en ongewapend ga ik op weg.
Vrede wens ik vriend en vijand.

Niets en niemand eigen ik mij toe:
Ik leef eenvoudig en alles wordt mij geschonken.

Ieders dienaar ben ik, niemands slaaf:
Zo geef ik gehoor aan mijn roeping.

Belangeloos ga ik om met de mensen.
In ieder groet ik het licht.

In vreugde leef ik dit leven,
Om mijn lippen zomaar een glimlach.

Evangelie als leefregel (Franciscus van Assisi)

2009-07-16T23:43:00.007+02:00

Voor het volgende tentamen/werkstuk, moet ik ver terug in mijn archief. Het betreft het tweede blok van het eerste jaar. Was ik er maar eerder aan begonnen...
Maar ik was al eerder begonnen!
Een van de werkstukken voor mijn eindexamen geschiedenis op de middelbare school ging over Franciscus. Ik herinner me nog dat mijn docent als commentaar gaf: je bent vast door hem geraakt. Je hebt een betrokken werkstuk gemaakt.
Na een bezoek aan Assisi (mei 1988) is dit de derde keer dat ik Franciscus en zijn leven en geschriften ter hand neem.

Mystiek staat niet haaks op maatschappelijke betrokkenheid. Dat is wat me nu in eerste instantie invalt. Franciscus (1182-1226) wilde mensen inspireren tot de 'vita evangelica', een leven in het voetspoor van Jezus.

"En ik, kleine broeder Franciscus, jullie dienaar, bevestig voor jullie deze allerheiligste zegen." Zo laat Franciscus, omringd door zijn volgelingen, als slotzin opschrijven in zijn Testament. Hij voelt zijn einde naderen en geeft zijn volgelingen op hun verzoek een laatste zegen.

Het Testament is een van de boeiendste geschriften van Franciscus. Het is ook het enige waarin hij iets over zichzelf vertelt.

Opvallend is vooral de zin waarin Franciscus zegt, dat God zelf hem heeft geopenbaard "dat ik moest leven met het heilig evangelie als regel".
Het evangelie als leefregel: dat is de rode draad door al zijn geschriften.

Franciscus’ roeping vond plaats in 1208, toen hij 26 jaar oud was. In de kerk van Assisi sloeg hij het Nieuwe Testament op een willekeurige pagina open en las Mattheüs 19, 21, waar Jezus zegt: "Als je volmaakt wilt zijn, ga dan naar huis, verkoop alles wat je bezit en geef de opbrengst aan de armen; dan zul je een schat in de hemel bezitten. Kom daarna terug en volg mij."

Franciscus nam dit kennelijk heel letterlijk. Hij verliet zijn ouderlijk huis – hij kwam uit een welgestelde familie – en ging leven als een boeteling. Om aan eten te komen bedelde hij. Hij leefde van de tafel van de Heer, die niemand uitsluit.
De mensen verklaarden hem voor gek: eerst al je bezittingen weggeven en dan je hand ophouden? Maar er spreekt authenticiteit uit Franciscus’ gedrag en al spoedig kreeg hij volgelingen. In 1209 gaf paus Innocentius III zijn goedkeuring aan de groeiende beweging en die werd een officiële orde, die van de 'minderbroeders'.

Tentamen ingeleverd

2009-07-16T15:34:00.004+02:00

Met veel plezier heb ik gewerkt aan het tentamen 'de spiritualiteit van de liturgie' naar aanleiding van het college van Ad de Keyzer.
Werkend aan deze eindopdracht, werd ik me iets heel fundamenteels gewaar. Ik schaam me er nu bijna voor als ik het me realiseer: de kerkdienst, de viering ervoer ik vooral als iets dat ik moest doen, als was ik degene die het geheel voltrok. Het besef is steeds groter geworden dat ik deel van het volk ben dat bij-Een-komt. Daarin heb ik wel een specifieke rol, maar het is de Geest die bemiddelt en verbindingen legt.
Hierdoor ontstaat weliswaar een paradox: juist door aanwezig te zijn, en de rol van voorganger op me te nemen, ben ik een levende heenwijzing naar God. Niet ik ben de bemiddelaar maar de Geest. Terwijl mijn woorden (voorbereid, goed gekozen en overwogen) er wel toe doen.
Hierbij aansluitend: Het besef van wat ik nu maar even noem de ‘democratiseirng van de liturgie’, is groter geworden: het ‘volk’ is celebrant en niet slechts toehoorder of ontvanger.
De colleges en de doordenking ervan hebben mijn houding 180 graden omgedraaid: het gaat om wat zich voltrekt tussen God en mensen. Het model en de daarin gehanteerde riten.
Ook heb ik een nieuwe kijk gekregen op klassieke termen als ‘offer’ en ‘transsubstantiatie’. Het model van de lectio divina werk vruchtbaar om de betekenis van deze termen opnieuw te verstaan. Bij transsubstantiatie verstaan als omvorming, ligt de focus niet meer op wat er met de ‘dingen’ gebeurt, maar wat er tussen God en mensen gebeurt, en dat God mij (ons) op het oog heeft in die omvorming.
Als protestant herken ik bij mezelf de behoefte om liturgie in termen van functionaliteit te begrijpen. Waar is het voor? Wat betekent het? Elk gebaar of ritueel moet een duidelijk doel dienen of functie hebben. Er moet vooral niets geheimzinnigs of mysterieus in de vormgeving van de eredienst zijn.
Het gevaar hiervan is dat een eredienst plat kan worden: niet meer dan wat we zelf kunnen bedenken. Het mystagogisch element valt daarmee buiten het zicht van mij als protestantse liturg.
Ik heb meer oog gekregen het aspect van de liturgie - en trouwens ook van het kerkelijk jaar - dat mystagogisch is: dat invoert in het Geheim, het mysterie van het geloof.
Daarbij is het besef gegroeid dat de essentiële waarde van de liturgie een mystieke weg kan vorm geven. Een weg waarlangs mensen tot God komen en God tot mensen nadert. Er zit een dynamiek in de opbouw van de liturgie waar een werking van uitgaat.
Het college (en de inspirerende manier van lesgeven; dank daarvoor) hebben mijn gevoeligheid daarvoor ontwikkeld en vergroot.
Het gaat in mystagogie om perspectiefverschuiving. Dat we niet alleen weten wat wij doen in de kerk, maar ook enigszins gaan aanvoelen wat God doet in de kerk. Tot mijn verrassing herkende ik dit ook in de uitgangspunten van het Dienstboek van de Protestantse kerk in Nederland. Daarin wordt dit ook uitdrukkelijk geformuleerd: “Het is God zelf die zijn naam doet gedenken.”

Gelezen

2009-07-15T19:45:00.002+02:00

‘Spiritualiteit is temidden van vreugde of verdriet tot in het diepst van je wezen geraakt worden en daardoor in beweging gezet worden’.

nederigheid

2009-07-14T12:14:00.004+02:00

Ad de Keyzer gaat in zijn college uitgebreid in op de notie van 'offer' in de mis. Een offer is een handeling waardoor de mens een gave als symbool van zijn zelfgave aan God aanbiedt. Daarmee laat hij zijn afhankelijkheid en betrokkenheid ten opzichte van God ten diepste zien.
In de mis worden de woorden gezegd: 'Moge de Heer dit offer uit uw handen aannemen...' Dat wil zeggen dat de gelovigen hiermee het 'eigengereide' uit handen geven en zich gewonnen geven aan God, zich met God verenigen.

We moeten wel opletten wanneer een term als nederigheid valt. Het gaat dan niet om een morele categorie ("je moet nederig zijn"), maar om een zijnscategorie.
Nederigheid is niet iets wat ik móet zijn, maar iets waarvan ik mij bewust ben dat ik het bén - in mijn verhouding tot God.
Willen wij onszelf wegschenken als offer aan God, dan kan dat alleen in een geest van nederigheid en met een vermorzeld hart.
Mijn leven kan alleen dan offer aan God zijn, wanneer ik mijn eigen ikkigheid volledig en onvoorwaardelijk ter beschikking wil stellen van de Ander en ik niet meer van mijzelf ben. Je kunt dus zeggen dat – in zekere zin – 'ik' vermorzeld ben als ik offer aan God ben geworden.
Deze nederigheid schept de mogelijkheid dat God mij als offer aanvaardt.
Het gaat om: "niet mijn wil maar uw wil geschiede", en: "mij geschiede naar uw woord."

In jou

2009-07-09T09:19:00.002+02:00

Vanmorgen bij ochtendmeditatie mooie tekst van Teresa van Avila:

En mocht je soms niet weten
waar je Mij zult vinden,
dwaal dan niet van hier naar ginds,
maar, als je Mij vinden wilt,
moet je Mij in jezelf zoeken.

Want jij bent mijn onderdak,
jij bent mijn thuis en verblijf,
en daarom klop ik altijd bij jou aan,
wanneer ik vind in jouw gedachten
de deur gesloten.

Buiten jezelf hoef je Mij niet te zoeken,
want om Mij te vinden
zal het genoeg zijn Mij alleen maar te roepen;
Ik zal dan zonder talmen naar jou toegaan
en Mij moet je zoeken in jezelf.

Omvormingsproces

2009-07-08T12:31:00.002+02:00

Spiritualiteit is niet geïnteresseerd in God als zodanig, stelt Ad de Keyzer.
De focus bij het tentamen Liturgische Spiritualiteit ligt bij de mystagogische aspecten van de liturgie. Hoe kan het vieren bemiddelen bij of ons begeleiden op onze geestelijke weg?
Spiritualiteit houdt zich bezig met de verhouding tussen God en mens. De vraag luidt steeds: Wat speelt er zich af binnen de wederzijdse betrekking tussen de goddelijke werkelijkheid en die van de mens?
De betrekking tussen God en mens kenmerkt is beweeglijk. Deze dynamiek noemt men in de spiritualiteitstraditie 'omvormingsproces'. Vergelijk Genesis 1,26 waarin -in principio- over de betrekking tussen God en mens geschreven staat: En God sprak: Nu gaan wij de mens maken, als beeld van Ons, tot onze gelijkenis.

- Het gaat om het besef dat de mens is omdat zij of hij door God geschapen is. Dat wil zeggen dat je leeft vanuit het besef dat je je leven te danken hebt aan je Schepper.
- Nader aangeduid: we zijn gevormd naar Gods beeld zijn geschapen. Bijna alle vertalingen van Genesis 1,26 vertalen de beide omvormingsmomenten (beeld van God en onze gelijkenis) nevenschikkend, alsof het om synoniemen zou gaan: als beeld van ons en op ons gelijkend. Er staat echter tussen deze beide woordparen een woordje dat ook gelezen kan worden op een wijze dat het een richting aangeeft. Dat hoor je niet: als onze gelijkenis, maar: tot onze gelijkenis.
Deze omvorming tot zijn gelijkenis is een proces, een weg. Het gaat gepaard met vallen en opstaan. Ik raak steeds opnieuw vervormd, los van mijn bron. En wordt steeds opnieuw geboren. Totdat uiteindelijk, wederzijds, de mens in God en God in de mens zijn omgevormd, in heerlijkheid.

Thomas Merton

2009-06-28T21:17:00.002+02:00

Een van de weinige geluidsfragmenten waar zijn stem op te horen is: http://www.youtube.com/watch?v=8NCImO_VF98

Ontvang wat je bent, en word wat je ontvangt

2009-05-01T23:46:00.006+02:00

Ad de Keyzer, onze docent voor het onderdeel 'de spiritualtieit van de liturgie', spreekt van liturgie als een omvormingsproces.
Hij maakt daarbij onderscheid tussen twee aspecten waar het in de kerkdienst om gaat: gemeenschap en juiste gesteldheid.
Allereerst gaat het er om dat kerkgangers zich losmaken uit hun op zichzelf betrokken zijn en zich verbinden aan elkaar. Dat wil zeggen dat zij een gemeenschap gaan vormen. Zij zijn bijeen geroepen. Door God. Dat wil zeggen dat de reden en de oorzaak van deze gemeenschap niet ligt in hen zelf of in hun keus om daar te zijn.
Een tweede aspect is dat mensen in de juiste gesteldheid komen, ‘waardig zijn’ om het Woord te kunnen ontvangen.
Ook hier zitten een aantal elementen aan. Zoals Augustinus het zegt in zijn liturgie van de paasnacht: ontvangt wat gij zijt en wordt wat gij ontvangt. Deze woorden kun je de meest kernachtige samenvatting noemen van de liturgie als mystieke weg.

Ruimte van het vieren

2009-05-01T21:45:00.005+02:00

Nou, ik zal het weten dat ik een opleiding volg aan een (rooms)katholieke instelling. De 'ruimte van het vieren' is het thema dat op een bevlogen manier wordt aangesneden (en opgediend) door Ad de Keyzer.
Ik word meegenomen in een omvorming van termen: 'Kerkdienst' heet nu 'viering', 'avondmaal' wordt 'eucharistie'. Dat is allemaal nog redelijk vertrouwd. Maar dat ik over kerkgangers leer spreken in termen als 'volk van God' dat is wel even wennen. En dat ik de functie van riten leer verstaan en nadenk over de rituele aspecten van de liturgie ook. Laat staan als er woorden vallen als 'participatio actuosa'. Dan kan ik niet anders dan me overleveren aan het ware kerklatijn.

Als rechtegaard protestant ben ik gewend om de liturgie in termen van functionaliteit te begrijpen. Waar dienst het voor? Wat betekent het? Elk gebaar of ritueel moet een duidelijke functie hebben. En anders legt de dominee het wel uit. Het liefst met veel woorden.
Er moet vooral niets geheimzinnigs aan de vormgeving van de eredienst zijn. Het gevaar is dat een kerkdienst plat en rationeel wordt. Het stijgt niet uit boven dat wat we zelf kunnen bedenken.

Met andere woorden: het mystagogisch element komt niet in beeld.
Met mystagogisch bedoel ik: dat wat ons invoert in het Geheim, het mysterie van het geloof.
Liturgie, het werk van het 'volk' is meer dan bijbeluitleg en het zingen van een lied. De liturgie zoals deze door de eeuwen heen ontstaan is, geeft een mystieke weg aan. Een weg waarlangs mensen tot God komen en God tot mensen nadert.
Het gaat in mystagogie om perspectiefverschuiving. Dat we niet alleen weten wat wij doen in de kerk, maar ook enigszins gaan aanvoelen wat God doet in de kerk.
Tot mijn vreugde herken ik in de uitgangspunten van het Dienstboek eenzelfde uitgangspunt: “Het is God zelf die zijn naam doet gedenken.”
He, dat is in ieder geval een verbinding tussen wat ik gewend ben en wat ik op het Titus Brandsmainstituut leer.

Geestelijke lezing

2009-05-01T17:20:00.006+02:00

Vandaag heb ik mijn werkstuk Spirituele hermeneutiek afgerond. Ik vond het mooi om te ontdekken dat je naast exegetische vaardigheden ook jezelf mag inbrengen. Het gaat er ook om dat je zelf geraakt wordt, meekomt in wat de tekst bij jou teweeg brengt. Niet alleen willen begrijpen, maar begrepen worden.
Als uitgangspunt voor de opdracht koos ik het verhaal van Elia op de Horeb I Koningen 19).
Geestelijke lezing gaat uit ervan uit dat een bijbeltekst niet bedoeld is om te informeren (over wat Elia heeft meegemaakt), maar dat het lezen behulpzaam kan zijn om mensen te begeleiden in hun geestelijke groei.
Bij het lezen van de bijbel gaat het er niet om of je alles snapt wat er precies bedoeld wordt. Het gaat erom of je erdoor veranderd wordt naar het beeld van God dat in je gelegd is: licht en leven, vrede en recht, liefde en trouw.
Dit geeft al aan dat het een niet aflatend proces is. Want al doende in het dagelijkse leven toets je wat je ontdekt hebt.
Je ontdekt bijvoorbeeld dat je je herkend in de moedeloosheid van Elia. Dat je het wel wil opgeven. Maar onverwacht is er iets of iemand dat je zegt: doorgaan! Er is nog een weg te gaan. Die weg zag je zelf niet meer. Het is een ander die je de ogen opent. En die je daadwerkelijk helpt (met een beker water en een bete brood).

En zo ga je verder. Want gaandeweg wordt een inzicht, een gedachte getoetst en gezuiverd, steeds weer opnieuw.

Er komt een moment dat het genoeg is. Dat je er een punt achter wilt zetten. Het is mooi geweest.
Dat mag. Heel teder is het gebaar van de bode op het schilderij. Voorzichtig raakt de engel Eia aan.
Maar hij verstoort ook Elia's zelfbeeld. Hij huilt niet mee, maar laat een andere mogelijkheid zien. Een weg om te gaan.

Spirituele hermeneutiek

2009-04-27T11:44:00.000+02:00

Vandaag, ik heb een week (studie) verlof, maak ik een begin aan mijn werkstuk naar aanleiding van het college van Huub Welzen.
De praktijk van de 'lectio divina' (het zuivere lezen) kun je vergelijken met het herkauwen van een koe. Dat betekent dat je alsmaar moet kauwen op de letters, waarna je ze inslikt en na een tijdje weer terug laat keren om erachter te komen of de al geproefde woorden nog verborgen voedingstoffen bevatten. De betekenis van een tekst kan voor iedereen anders zijn. Het gaat erom hoe een persoon zelf de tekst interpreteert. Je kunt een ander niet vertellen wat de betekenis is van de tekst, maar die betekenis kun je alleen zelf ontdekken.
Het thema van dit blok geeft aan hoe belangrijk het is dat mensen zich openstellen voor bijbelteksten. En dat wij de confrontatie met onszelf zo open en zuiver mogelijk aangaan.
Ik merk dat ik door de opleiding bijbelteksten anders ga benaderen. Ik vraag me steeds af wat de teksten mij persoonlijk doen; wat schuilt erachter, wat is de ware betekenis.
Het lijkt me voor preken en kringwerk een uitdaging om minder uit te leggen en de mensen zelf de kans te geven om de teksten op hun manier te interpreteren.

Pasen

2009-04-20T09:39:00.000+02:00

In de oudste lagen van mijn ziel,
waar hij van stenen is gemaakt,
bloeit als een gaaf, ontkleurd fossiel
de stenen bloem van uw gelaat.

Ik kan mij niet van u bevrijden,
er bloeit niets in mijn steen dan gij.
De oude weelden zijn voorbij,
maar niets kan mij nog van u scheiden.

Maria Vasalis

lectio divina - geestelijke lezing

2009-03-10T21:21:00.001+01:00

Vast onderdeel van de opleiding en van de tweedaagse trainingen is de beoefening van lectio divina. Het is een manier van meditatief bijbel lezen. Maar ook andere (mystieke) teksten zijn gebaat bij deze vorm van aandachtig lezen.

Een handreiking om de lectio divina te (be)oefenen:

1. Zoek een geschikte plaats en tijd om aandachtig te kunnen lezen. Een stille plek waar je niet gestoord wordt - geen telefoon, geen muziek, geen computer of TV die aandacht vragen. Zoek ook in de tijd een geschikt moment waarop je niets anders hoeft te doen en weet dat je niet gestoord zult worden.

2. Probeer stil te worden. Concentreer je op wat je gaat doen: goddelijk of spiritueel lezen.
Het gaat bij deze manier van lezen niet om ‘informatie’, niet om studie, niet om discussie, maar om ‘omvorming’: wat doet het met je, wat raakt je, hoe verandert het jou?
Deze vorm van lezen is vooral een houding: het is een vorm van lezen met je hart. Het gaat niet om wat ik er allemaal van vind, welke mening ik erover heb, maar wat God me door deze woorden zou kunnen zeggen.
Het gaat niet om leren, maar om luisteren! Dat vraagt een open, ontvankelijke houding.

3. Deze open houding verwoord je in een kort gebed. Daarmee spreek je je vertrouwen uit dat God in de woorden die je lezen gaat, tot jou zal spreken.

4. Lees dan rustig en aandachtig de voorgegeven tekst. Lees langzaam. Hardop lezen kan helpen. Lees een zin, alinea of bladzijde en herlees haar na een periode van stilte één of meerdere keren opnieuw. Dus niet diagonaal over de pagina, maar ‘prof’ de woorden op je tong. 'Herkauwen' noemen de woestijnvaders dit steeds hernemen van de woorden.

5. Lees daarna de passage nog eens en probeer de woorden te lezen met je hart. Wat roept het bij je op? Wat voel je als je het leest? Wat raakt je? Waar blijft je aandacht bij hangen? Sluit je ogen en laat komen wat komt. Waar denk je aan? Wat voel je of word je gewaar. Maken de woorden je blij? Of juist verdrietig of boos wellicht? Veroordeel geen enkel gevoel, maar registreer het gewoon.

6. Leg dan de tekst weg, sluit je ogen en word rustig en stil van binnen. Probeer niet met jezelf of met de schrijver in gesprek te gaan. Probeer ook niet in gedachten anderen te overtuigen van jouw inzichten, maar blijf bij wat je hebt gezien en gevoeld. Als dat wel gebeurt (en dat gebeurt zeker!), veroordeel dat dan niet, maar zie het gebeuren.

7. Verwoord dat wat je hebt ervaren, gezien, gevoeld, gedacht, in een kort gebed. Of, als je dat niet kunt, spreek een korte dankgebed uit.

8. Neem wat je hebt gelezen en ‘gehoord’ in de tekst mee je gewone, dagelijkse leven in en leef er mee. Het bijhouden van een geestelijk dagboek kan erg helpen.
Schrijf eventueel een korte zin uit de tekst over op een kaartje en neem dat mee in je tas, je auto of hang het boven je bureau.

Tweede jaar begint

2008-08-31T22:35:00.001+02:00

Begin september 2008 gaat het tweede jaar van de opleiding geestelijke begeleiding van start.
Voor blok 5 staan twee thema's op de rol:
- De belijdenissen (Confessiones) van Augustinus, en een
- inleiding mystagogie.

Aurelius Augustinus (354-430)is een van de grootste leraren van de kerk. Hij was een begenadigd prediker en schreef veel, vooral in discussie met tijdgenoten.

Tot op de dag vandaag zijn zijn preken goed te lezen met beeldende taal en mooie taal. Een voorbeeld:

Een last die verlicht
De Heer zegt: "Mijn juk is licht en mijn last is licht." (Mt 11,30) (...) De last van Christus is zo licht dat die je niet neerdrukt maar zelfs ondersteunt. Niet zoals andere lasten, die licht worden genoemd als ze niet erg zwaar zijn maar wel wat wegen. Het maakt verschil of je een zware last draagt, een lichte of helemaal geen last. Wie een zware last draagt gaat daar zichtbaar onder gebukt. Wie een lichte last draagt gaat daar ook onder gebukt, zij het minder. Wie helemaal geen last draagt loopt duidelijk met een rechte rug.
Zo zit het niet met de last van Christus. Het is juist goed die te dragen, want die ondersteunt je. Als je hem aflegt heb je het juist zwaarder. Ja, broeders en zusters, dat lijkt u onmogelijk, maar dat is het niet! Misschien kan ik een concreet voorbeeld vinden waardoor u ziet wat ik bedoel. Ook dat voorbeeld is wonderlijk, ja eigenlijk ongelooflijk. Kijk eens naar de vogels. Elke vogel heeft vleugels. Let eens op hoe zij hun vleugels ineenvouwen als ze landen om te rusten. Ze leggen ze dan zogezegd langszij. Denkt u dat ze door die vleugels zwaarder worden? Als je dat gewicht eraf haalt storten ze neer! Hoe lichter hun last, hoe minder ze kunnen vliegen. Goed, je ontneemt hun de last, zogenaamd uit medelijden. Maar als je echt medelijden hebt laat je die vleugels zitten. En als de vleugels al gekortwiekt zijn, moet je ze weer laten groeien. Dan neemt hun gewicht toe en kunnen ze weer wegvliegen.

Augustinus / sermo 112A,6 - in: Als korrels tussen kaf: preken over teksten uit het Marcus- en Lucasevangelie, Budel 2007 p. 219-220.

Een goede site over Augustinus is die van het Augustijns Instituut Eindhoven.

[ikoon door br Joseph, Mount Calvary Monastery, St Barbara, Californie, VS. Het aardige is dat Augustinus niet als westerling maar als Afrikaan is afgebeeld!]

Het bekendste boek van Augustinus is Belijdenissen.
Het leven van Augustinus wordt getypeerd door een sterke betrokkenheid op God en een leven dat dienstbaar is aan de kerk. Hij staat onder invloed van diverse filosofische stromingen en ademt het gedachtegoed en de cultuur van zijn tijd. Hij begeeft zich in de hoogste kringen van het Romeinse rijk en is een getalenteerd en begaafd mens.
In de Confessiones beziet hij zijn eigen leven en zijn ik in een kritische doorschouwing tot op God. Hij is een zoeker naar waarheid en echtheid.
Filosofische en existentiële vragen grijpen ineen: hoe kunnen wij iets zoeken, als we niet reeds bij voorbaat weten wat we zoeken? En hoe kunnen wij spreken van een zoeken, als we het gezochte reeds (op een of andere manier) kennen?

De grondlijn van het boek wordt enerzijds gevormd door een autobiografische terugblik op de ontwikkeling van Augustinus’ leven en anderzijds door een beschrijving van de manier waarop Augustinus tegen zijn tijd, geloof en God aan kijkt.
Hij beschrijft zijn leven en inzichten coram Deo, als een gebed, een belijdenis niet alleen van zijn eigen fouten en beperktheid maar voor alles als een aanspreken van de Eeuwige God. In zijn zoeken naar God ervaart, vermoedt, ‘weet’ Augustinus dat God hem zoekt en draagt en omgeeft.

Het boek is herkenbaar door de manier van schrijven die opvallend modern aandoet. Het is daarom erg toegankelijk.
Augustinus begint zijn Confessiones met een stortvloed van vragen. Wat is eerder: God roepen of God prijzen? Wat is eerder: God roepen of God kennen? Waar roep ik God heen, wanneer ik Hem aanroep? En is er iets in mij dat God kan bevatten? Kunnen hemel en aarde God bevatten? Bevatten zij God misschien door te zijn? Bevat ook ik God door te zijn? Is dit de wijze waarop God in mij is? Of is het waarachtiger te zeggen, dat ik in God ben? En is dat dan de wijze waarop God in de schepping is: door haar te vervullen? Vervult God haar overal geheel? Wie is God? Wie ben ik, angstig en beperkt wezen? Wie zal mij openen, behalve God?

Het zijn deze vragen die het richtsnoer vormen bij de zoektocht van Augustinus. Het patroon daarvan is een grondervaring, die het centrale gezichtspunt van deze spirituele autobiografie vormt: ‘Ik zou derhalve niet zijn, mijn God, ik zou in het geheel niet zijn, als Jij niet was in mij. Of is het zo, dat ik niet zou zijn, als ik niet zou zijn in Jou, uit wie alles, door wie alles, in wie alles is? Ja, zo is het, Heer, zo is het’ [Confessiones 1.2.2].
Augustinus’ zoekende hart komt nu pas tot rust: ik ben naar God toe geschapen: ‘Ja, Jij hebt ons naar Jou toe gemaakt, en ons hart is onrustig, totdat het rust in Jou’ [Confessiones 1.1.1]

Vriendschap

2008-08-15T09:18:00.000+02:00

Afgelopen zomer bracht ik een kort bezoek aan Taizé. We verblijven onderweg naar de Franse Alpen toevallig in de buurt. Altijd gezegd: nooit voor een bliksembezoek Taizé aandoen. Maar ik vind het toch prettig, goed. Ik herken veel van twee eerdere bezoeken.
De dienst meemaken is fijn. Rust, stilte. Ik merk dat niet iedereen zich vanzelf aan de stilte kan overgeven, maar al die mensen stemt me ook vreugdevol. Ze zijn er zoals ze zijn, met elkaar en zoekend naar God. Mooi.
Veel liederen zijn nieuw voor me. En tegelijk is de sfeer vertrouwd, herkenbaar. Ik zwerf over het terrein, kijk rond en bekijk al die mensen. Het geeft me een gevoel van verbondenheid. In het dorp is het stiller. Ik verwijl een tijdje bij het graf van frere Roger. Er staan twee knielbankjes waarop regelmatig mensen blijven zitten. Gevoelens van dankbaarheid en respect voor zijn leven.

In de winkel koop ik de icoon van Jezus’ vriendschap (met abt Menas). Het is al langer een wens van me. Jaren geleden werd ik gewezen op deze ikoon op het gebedspatoraat ‘In Christus heel’. Het ging toen over mijn gevoel van eenzaamheid en het als veraf ervaren van God.
Sinds mijn thuiskomst heeft de ikoon een plek gekregen in de gebedshoek op mijn werkkamer. Het zegt me dat Christus niet alleen gekomen om me leren hoe ik beter kan leven, me te onderrichten maar vooral om me in gemeenschap met God te brengen. Hij zegt tegen: “jij bent heel dicht bij God, en dat geldt voor altijd.” Zelfs als mijn geloof heel klein is, ik het vooral van me zelf verwacht; zelfs als ik erg twijfel, dan blijft God steeds weer mijn vriendschap zoeken. Bijna onzichtbaar is de arm die Jezus op de schouder legt.
Ik lees ergens dat een oude koptische afbeelding is uit de zevende eeuw (te zien in het Louvre): Christus staat met zijn arm om Menas' schouders. Menas was een soldaat die kluizenaar werd en toen de marteldood is gestorven. Een radicaal mens dus. In die zin lijkt hij op Petrus. Christus draagt een mooi en dik boek in zijn armen: de bijbel, het Woord van God, dat Hijzelf is. Menas een klein boekrolletje, wat hij ís en heeft, heeft hij van Christus, van God ontvangen. Daarom wijst hij ook naar Christus. Christus duwt Menas niet plat, hij knuffelt hem niet tot hij buiten adem is, integendeel, er is ruímte tussen hen. Het lijkt wel alsof Jezus Menas op de voorgrond duwt… “Ga nu maar…” “Zoals ik nu ook jij…”
Ik merk dat ook die ruimte me goed doet, oplucht. Het geeft vrijheid en toch het gevoel er niet alleen voor te staan.

Het is goed af en toe is van je sokken geblazen te worden

2008-08-14T20:21:00.000+02:00

In een mooi interview in Soeterbeeck aan zee vertelt theoloog Erik Borgman over zijn visie op geloof en de actualiteit.
God is niet ergens anders, maar in het hier en nu. De plek waarop je staat is heilige grond. En het zijn juist de kale plekken in het leven waar God komende is.
Hij zegt mooie en verstandige dingen over onze neiging het leven te willen beheersen. Een christelijke notitie is dat we niet ons zelf overeind hoeven te houden. Het leven is weerbarstig en het is geen genezing als we kiezen voor een spiritualiteit die ons minder kwetsbaar maakt. Alsof je door psychologisch weerbaar te maken, de wereld en je leven kunt verbeteren. Je moet durven vallen. Geloven is uiteindelijk dat Iemand anders iets moet doen.

Zie: http://player.omroep.nl/?aflID=7659237&md5=03a2f50fe8f6c06a92c90cc5c191b102

Thomas van Kempen

2008-06-01T03:59:00.001+02:00

Eeuwige God,
er bestaat geen heiligheid als U uw hand terugtrekt.
Geen wijsheid heeft enig nut als U haar niet langer leidt.
Geen kracht kan standhouden als U haar niet behoedt.
Geen zuiverheid blijft bewaard als U haar niet beschermt.
Geen waakzaamheid kan van onze kant iets veiligstellen,
als uw heilige aandacht niet op ons is gericht.
Als U ons verlaat zinken wij weg en komen om...
Maar als U tot ons komt, worden wij opgericht en leven wij.
Hoor dan ons bidden in ootmoed van hart en genees onze wonden.
Door Christus, onze Heer. Amen.

Thomas à Kempis (1379 - 1471)

Werkstukken

2008-05-03T11:31:00.000+02:00

Elk collegeblok aan het Titus Brandsmainstituut wordt afgesloten met een werkstuk. Deze eerste dagen van mei -voor het laatste blok begint- gebruik ik voor een inhaalslag. Het inleidend college van Frans Maas over gestalten van spiritualiteit. De vraag komt aan de orde waarom te rade gaan bij mystieke teksten?

Een mysticus of mystica is iemand die op een overweldigende wijze de tegenwoordigheid ervaart van iets dat de mens overstijgt. "God is groter dan ons hart" en dat besef en die ervaring is veel 'werkelijker' dan al wat wij doorgaans voor werkelijk aanzien. De 'gewone werkelijkheid' wordt als het ware transparant voor een 'andere, uiteindelijke werkelijkheid'. De mysticus voelt tijdens zo'n ervaring zijn 'ikheid' verdwijnen. Zijn opgeslotenheid in zichzelf wordt opgeheven. Een aanvankelijke 'behoefte aan God' ontwikkelt zich tot een 'verlangen naar God'.

Dag Hammerskjöld liet zich ook sterk door mystici beinvloeden, met name Johannes van 't Kruis. Hij schrijft:

..... het antwoord op de vraag, hoe de mens een leven kan leiden van actieve maatschappelijke dienstbaarheid in volledige harmonie met zichzelf als lid van de gemeenschap van de geest - vond ik in de geschriften van de grote middeleeuwse mystici. Zelfovergave is voor hen immers de weg naar zelfverwerkelijking geweest. Zij hebben in eenvoud van geest en in gerichtheid naar binnen de kracht gevonden om ja te zeggen tegen ieder appèl dat de behoeften van de naasten op hen deden. Om ook ja te zeggen tegen alles wat het leven voor hen met zich meebracht, wanneer ze de roep van hun plichtsbesef volgden.

Hij maakt daarmee ook duidelijk dat mystiek en een toegewijd leven leiden elkaar niet uitsluiten.

Verschillende gestalten

2008-04-09T12:31:00.000+02:00

De colleges van Frans Maas bieden een korte inleiding spiritualiteit. Een eerste terreinverkenning aan de hand van een beschrijving van het veld en een paar voorbeelden: Meester Eckhart, Johannes van het Kruis als klassieke voorbeelden en enkele mensen uit de twintigste eeuw (rond de tweede wereldoorlog): Simone Weil, Dag Hammerskjöld, Etty Hillesum.

De grens tussen spiritualiteit en mystiek is vloeiend. Bij spiritualiteit richt je de aandacht meer op de praktijk van het leven. Het gaat over hoe jij vorm geeft aan bidden en werken, welke keuzes je maakt, hoe je relaties in elkaar steken en hoe je met de moeilijkheden van het leven omgaat. Mystieke schrijvers richten zich vooral op het omvormingsproces van de mens, hoe dat van Gód uit uitwerkt.

Simone Weil is een intrigerende en (of beter: want) ongrijpbare figuur. Zij wordt een mystiek schrijfster in de reflectie op haar zoektocht als jodin en in confrontatie met de christelijke traditie en het sociale onrecht. Ze wilde zo dicht mogelijk bij de lijdende mens staan en met hen mee lijden.
En dat deed ze op een absurd, radicale manier. Ze overleed in 1943 in Engeland waar ze opgenomen was voor behandeling van TBC. Hoewel uitgeput en ernstig verzwakt weigerde ze niet meer te eten dan de mensen in het oorlogsgebied.
Ze is geschoold als filosofe en groet op in een joods-agnostisch milieu. Op zoek naar de waarheid wil ze volstrekt integer zijn. Van elke bewering die je doet (bijvoorbeeld 'God bestaat'), moet je ook het tegendeel doordenken (dus ook 'God bestaat niet').

Pauze met Pasen en de draad weer oppakken

2008-04-08T17:51:00.000+02:00

Na het derde blok in de maand februari heb ik de studie even laten rusten. De viering van Pasen vroeg alle aandacht. Met vieringen en een hele nacht waken met de jongeren in onze gemeente. Heel intensief en mooi. Met veel facetten. Verstilling, het buiten zingen bij het vuur dat brandt, het wachten op het licht dat komt en er is als een geschenk en weldaad. De paaswake begon met onstuimig weer en veel wind. Naarmate de nacht vorderde werd het stiller, alsof de schepping zijn adem inhield.

Inmiddels ben ik begonnen aan mijn tweede schrijfopdracht. Ik loop daarmee erg uit de pas, maar kan nu in de collegevrije periode proberen een inhaalslag te doen.

Dit tweede verslag gaat over de collegestof van Frans Maas, inleiding spiritualiteit. Het betreft een eerste introductie en enkele uiteenlopende tendensen en personen zoals Johannes van het Kruis en Dag Hammerskjöld, Simone Weil en Etty Hillesum.

Transparant

2008-01-31T00:42:00.000+01:00

"Soms zien wij dat de dingen transparant worden... Ze zijn dan niet langer ondoorzichtig, God blijft niet langer verborgen. We moeten leren beseffen dat het leven in feite eenvoudig is. Wij leven in een wereld die volkomen transparant is, waar God altijd aanwezig is. Dit is niet zomaar een mooi fabeltje, het is werkelijk zo, maar we kunnen het niet altijd zien. Als we onszelf overgeven aan Hem en onszelf vergeten, dan kunnen we het soms zien en dan zien we misschien ook dat God zich overal openbaart, in alles, in mensen en dingen, in de natuur en in de gebeurtenissen... Zo wordt het duidelijk dat Hij overal is, in alle dingen, en zonder Hem kunnen we niet. Zonder God kunnen we niet leven. Dat is gewoon onmogelijk. Het enige probleem is dat we dit niet begrijpen. En toch is het duidelijk dat we leven voor Hem."

Thomas Merton

Opnieuw een tweedaagse

2008-01-26T16:20:00.000+01:00

De opleiding geestelijke begeleiding kent in het eerste jaar drie trajecten:
- (wekelijkse) colleges aan het Titus Brandsma instituut
- (maandelijks) een tweedaagse met de kleine groep
- (in het eerste jaar) een achttal gesprekken met een geestelijk begeleider

Komende week ontmoeten we elkaar weer op Hydepark in Doorn voor de vijfde tweedaagse. Deze zal in het teken staan van mystiek.

“Denk je misschien dat ik een geestelijk leven heb?
Ik heb er geen, ik ben gebrek, ik ben stilte, ik ben armoede, ik ben eenzaamheid, want ik heb aan het geestelijk leven verzaakt om God te vinden en Hij spreekt luid in het diepste van mijn armoede…”

(Thomas Merton: In gesprek met de stilte)

Al eerder verwees ik naar het onzichtbare midden dat het geestelijk leven bepaald. Cassinanus verwijst naar dat onzichtbare midden bij het bouwen van een koepelgewelf. Eenzelfde vergelijking maakt de Franse schrijver Antoin St Exupery: 'Een kathedraal is iets heel anders en iets meer dan de som van alle gebruikte stenen; ze is architectuur en idee. Uit de stenen kan men geen begrip van de kathedraal afleiden; zij is het die de stenen door haar eigen betekenis verrijkt. De stenen zijn geadeld voor het doel waarvoor ze gebruikt werden.'

God kennen

2008-01-03T21:31:00.000+01:00

God wordt niet volledig gekend wanneer hij enkel "gekend" wordt met het verstand. Hij wordt het best gekend door ons wanneer Hij bezit neemt van heel ons zijn en ons met Zichzelf verenigt. Dan kennen we Hem niet als een idee maar voorbij aan alle ideeën, in een liefdescontact, in een ervaring van Wie Hij is, in een realiseren dat Hij en alleen Hij ons leven is en dat we zonder Hem niets zijn. Het is onze vreugde om niets te zijn, en te weten dat Hij alles is.

Uit: Thomas Merton: "Bread In The Wilderness", Liturgical Press, Collegeville, MN 1971, p.166.

Jacopone van Todi

2007-12-05T23:37:00.000+01:00

Met Hein Blommestein lezen we teksten uit de Franciscaanse traditie. Onder andere van de franciscaanse dichter en mysticus fra Jacopone van Todi, ook wel 'Gekke Japie' genoemd.
Hij wordt in 1294 genoemd als afgevaardigde naar paus Celestinus V om toestemming te vragen om even streng te mogen leven als Franciscus. Zijn handtekening staat onder een manifest van 10 mei 1297, gericht tegen paus Benedictus VIII. En later zijn er uitspraken van en verhalen over hem opgetekend. Maar hij wordt vooral beroemd door zijn Italiaanse en Latijnse gedichten en liederen, die nog eeuwenlang gelezen en gezongen zouden worden. En zelfs nu nog, want wie kent niet het Stabat Mater?

Wie om Christus waanzinnig is geworden,
lijkt gekweld en gepijnigd,

Maar hij is een leermeester, gedoctoreerd
in de natuur en in de theologie.

Wie om Christus waanzinnig wordt,
lijkt gek aan de mensen;

Wie deze ervaring niet heeft gehad,
lijkt het een ontsporing.

Wie deze leerschool wil binnengaan,
zal een nieuwe leer ontdekken.

Wie deze waanzin niet ervaart,
weet nog niet wat goed is.

Wie zich in deze dans wil scharen,
vindt mateloze minne;

Honderd dagen aflaat
voor wie hem uitjouwt.

Tweede blok (vervolg)

2007-11-13T23:14:00.000+01:00

De andere nieuwe docent is Hein Blommestein. Hij leidt ons in

Mystieke tekstlezing: Teksten uit de Franciscaanse traditie

Inleiding in de franciscaanse traditie

Tweede blok

2007-11-13T22:51:00.000+01:00

Inmiddels is het tweede blok begonnen. Met twee nieuwe docenten en twee nieuwe onderwerpen.

Huub Welzen behandelt het thema In gesprek met de Schrift

In dit blok komt het volgende aan de orde:

Week 1: De praxis van de geestelijke lezing; Grondstructuur van de geestelijke lezing; De beginhouding
Week 2: De voltrekking van de tekst
Week 3: De inwendige dimensie
Week 4: De godsbetrokkenheid
Week 5: De mystieke dimensie
Week 6: De doorwerking

Het gaat bij deze benadering van het lezen van de bijbel om de ervaringslaag van de Schrift. Je kunt het vergelijken met een vriendschapsrelatie. Wanneer ik iemand met iemand bevriend ben, dan voel ik wat er in hem omgaat, ik weet of vermoed hoe zij de dingen aanvoelt, ik luister áchter de woorden naar zijn hart.

Zijn woorden neem ik niet `letterlijk′, want ik hoor zijn bewogenheid, ik raad zijn genegenheid. Als ik hem aanzie, aanraak, aanvoel, dan blijf ik niet bij de buitenkant staan, ik laat mij raken door zijn binnenkant die zich voor mij opent.
Dit gebeurt niet allemaal in één keer. Zoals vriendschap langzaam groeit en zich verdiept, zo gaat het ook met de Schrift.

Wanneer ik uitsluitend let op de `letter′, dan dood ik de zeggingskracht van de Schrift. Haar diepere bewogenheid blokkeer ik. Wanneer ik door de woorden heen lees, aanvoel wat er tussen de regels door gezegd wordt, een levende ervaringswereld aanvoel, dan krijgt de Schrift de kans die ze verdient. Zij wil haar binnenkant blootgeven.
De vroegchristelijke leraren zouden zeggen: zij wil haar `geestelijke zin′ prijsgeven en niet opgesloten blijven in de `letterlijke betekenis′. Met de `letterlijke betekenis′ begin je, maar je blijft bij deze buitenkant niet staan als je de Schrift respecteert.

Thomas Merton en geestelijke begeleiding

2007-10-23T09:42:00.000+02:00

Naast het boek van Joseph Allen lees ik een boekje van Thomas Merton over geestelijke begeleiding en meditatie. Het is heel helder geschreven en een mooie combinatie van ernst en relativering.

Een mooi gebed van Merton:

My Lord God

I have no idea where I am going.
I do not see the road ahead of me.
I cannot know for certain where it will end.
Nor do I really understand myself.
And the fact that I think I am following.
Your will does not mean I am actually doing so.

But I believe that the desire to please you
Does in fact please you.
And I hope I have the desire in all that I am doing.
I hope that I will never do anything apart from that desire.
And I know that if I do this you will lead me by the
right road though I may know nothing about it.

Therefore will I trust you always though I may
seem to be lost and in the shadow of death.
I will not fear for you are ever with me and
you will never leave me to face my troubles alone.

Thomas Merton

Een oosters orthodoxe benadering

2007-10-22T19:42:00.000+02:00

Voor de derde tweedaagse, eind oktober 2007, maken alle deelnemers een boekbespreking. Met een ander groepslid heb ik gekozen voor Joseph J. Allen, Inner way. Toward a rebirth of Eastern christian spiritual direction.

Mijn keus viel op dit boek vanwege mijn belangstelling voor het oosters orthodoxe geloof. Al op de middelbare school schreef ik een scriptie over ikonen en een studiereis naar Bulgarije heeft deze belangstelling opnieuw aangewakkerd.
Bovendien is de praktijk van geestelijke begeleiding ontstaan in het oosters christendom.

C.O. Jellema en Meister Eckhart

2007-09-30T00:51:00.000+02:00

Nieuw terrein voor mij. Mijn vriend en collega Peter van de Peppel had me ooit al eens gewezen op de dichter C.O. Jellema en in Trouw las de ik de artikelen van Jan Oegema over Eckhart. Maar verder was ik nooit gekomen. Ik ben benieuwd.

Eerst maar eens wat poëzie van Jellema gelezen:

Gij zijt mij meer dan ooit nabij,

ik hoef mijn hand maar uit te strekken

en aan uw zwakke plekken

weet ik: Gij -

Wanneer ik aan u denk, denk ik u staande,

maar zonder ongeduld om te vertrekken.

Gij zijt er - het vertrek wordt kamer,

een teken,

onooglijker, eenzamer,

ik heb naar u gekeken

en ik zag u niet,

een stemming overgaande

in stem, in lied.

Vier weken verder

2007-09-29T19:24:00.000+02:00

We volgen op woensdagmorgen college bij Frans Maas en Kees Waayman
Bij Frans Maas komen de volgende onderwerpen aan bod:
Week 1 - Wat is spiritualiteit?
Week 2 - Ervaring als spirituele categorie - de breedte en de diepte
Week 3 - Concrete persoonlijke gestalten – Etty Hillesum en Simone Weil
Week 4 - Confessionele gestalten: katholiek, protestants en orthodox
Week 5 - Mystiek en poëzie – de dichter C.O. Jellema en Meister Eckhart
Week 6 - Profielen in de tijdgeest - nieuw-religieuze en agnostische spiritualiteit
Aan de hand van diverse teksten krijgen we inzicht in de grondstructuur van het verschijnsel spiritualiteit. Wat me o.a. treft en wat ik boeiend vind is de veelvormigheid van dit fenomeen, verschillende benamingen voor het verschijnsel spiritualiteit.

Een paar voorbeelden:
Dag Hammerskjöld, secretaris generaal van de VN, een diplomaat en man van de wereld die - zo bleek pas na zijn dood toen men zijn dagboek vond - ook een mystieke binnenkant kende. Zijn teksten zijn niet makkelijk te lezen. Wel heel boeiend:
"Aan de grens - Als je zover gekomen bent dat je geen antwoord meer verwacht, zul je eindelijk zó kunnen geven, dat de ander kan ontvangen - en zich over het geschenk kan verheugen. Wanneer de minnaar zelf bevrijd is van afhankelijkheid van zijn geliefde, omdat zijn liefde gerijpt is tot een stralend licht, welks wezen bestaat uit de ontbinding van het eigen ik in licht - dan zal ook de geliefde voltooid worden omdat zij vrij wordt van haar minnaar".

Etty Hillesum, joodse vrouw, die er vrijwillig voor kiest met de slachtoffers van het naziregime mee te gaan naar het kamp. Temidden van die gruwelijkheden klinken haar woorden wonderlijk zacht en teer. Maar ze getuigen ook van vervreemding: "Er zijn mensen, het is heus waar, die nog op het laatste ogenblik stofzuigers in veiligheid brengen en zilveren vorken en lepels in plaats van jou, mijn God. (...) En ze zeggen: mij zullen ze niet in hun klauwen krijgen. En ze vergeten dat men in niemands klauwen is, als men in jouw armen is"

Simone Weil, een Franse filosofe die uitgaat van het atheïsme, maar religieuze belevenissen meemaakt en gekweld door hevige hoofdpijnen, wordt ze overweldigd door de ervaring van goddelijke liefde, dwars door de fysieke pijn heen. "Tijdens deze diensten is de gedachte aan het lijden van Christus eens en voor altijd in mij doorgedrongen". Ze spreekt van een ‘werkelijk contact, van persoon tot persoon ... tussen mens en God. (...) Ik heb door het lijden heen de tegenwoordigheid van een liefde gevoeld, die overeenkomt met datgene, wat men in de glimlach van een bemind gelaat leest’.

Bij Kees Waayman lezen we teksten van Cassianus (zie een eerder bericht). Hij was één van de woestijnvaders. Naast de spiritualiteit van de kerkelijke gemeente en die van het gewone leven, ontstaat in de vierde eeuw een derde vorm van geestelijk leven.
Dit moment wordt trefzeker getypeerd in de merkwaardige spreuk: ‘De monnik moet vóór alles de vrouw en de bisschop ontvluchten’. De bisschop representeert in dit gezegde de christelijke gemeente van de derde eeuw, waarbinnen de asceet zich geen plaats had kunnen veroveren. De vrouw duidt op het familiale leven (trouwen, kinderen krijgen, een beroep uitoefenen, zich voegen naar de maatschappelijke ordeningen en de normale burgerplichten).
Cassianus onderzoekt deze eigenzinnige spiritualiteit door middel van interviews over hun uiterlijke en innerlijke leven.
De vreemdheid van de keuzes die deze mensen maken en de radicaliteit van de verzaking schrikken me nogal af. Aan de andere kant leer ik van hen een kritische houding van bevragen. En het gaat bij hen over vragen die ons allemaal bezig houden. Als je iets denkt, komt dat dan van God, uit jezelf of van de duivel. Ze maken heldere onderscheidingen tussen je werkdoel en je einddoel. Lastige en intrigerende mannen en vrouwen dus.

Begonnen

2007-09-08T00:10:00.000+02:00

De opleiding Geestelijke begeleiding is van start gegaan met een tweedaagse (maandag 3 en dinsdag 4 september) op Hydepark en de eerste colleges op woensdagmorgen 5 september aan de School voor Spiritualiteit (Titus Brandsma-instituut te Nijmegen).
De kleine groep bestaat uit elf collega's: kerkelijk werkers, predikanten en een pedagoge. We kwamen bij elkaar op Hydepark, Doorn. De cursus werd geleid door Carine Philipse en Gideon van Dam. Een derde docent, Jan van der Linden, verzorgde twee inleidingen (een beeldmeditatie over Abraham en een inleiding over het schrijven van een spirituele biografie).

We bespraken onze huidige persoonlijke spirituele praxis aan de hand van de vraag:
Hoe geef ik nu vorm aan mijn geloven/geestelijk leven/spiritualiteit?
Alle deelnemers boden een schriftelijk verslag van de afgelopen twee weken.
Vervolgens deden we een Emmaüswandeling: hoe waardeer ik mijn spirituele praxis?

Daarna gingen we aan de slag met de beelden die wij hebben bij ons pastorale werk: welk beeld van mij als pastor komt het dichtstbij mij verlangen?

De woensdagmorgen werd (in Nijmegen) besteed aan colleges van Kees Waayman over de woestijnvaders en Frans Maas over spiritualiteit. De groep die college volgt is veel groter, ongeveer 60 deelnemers van diverse pluimage: religieuzen, predikanten, priesters.

Beginnen

2007-08-29T13:33:00.000+02:00

Volgende week begint de opleiding geestelijke begeleiding. Met een tweedaagse op Hydepark en de eerste colleges op woensdag aan het Titus Brandsmanstituut.

Ik ben begonnen me in te lezen. Over Johannes Cassianus (ca. 360-435), een kluizenaar die leefde in de woestijn. Hij keerde zich af van de woestenij die de bewoonde wereld volgens hen geworden is, want daar zijn mensen zozeer verwikkeld in allerlei verbanden dat ze niet meer aan God toekomen.

Kun je alleen maar meer aan God toekomen door de wereld te ontvluchten?
Waar vind je de woestijn in je eigen leven?

Ik moet denken aan Thomas Merton die de rust van de abdij zoekt maar ontdekt dat het zo druk is met zijn 270 medebroeders in Gethsemani dat hij ook daar de stilte zelf moet creëeren. Je kunt de wereld wel ontvluchten, maar de grootste onrust draag je zelf met je mee. Merton gebruikt een sterk beeld: als je je helemaal op laat slurpen door wat je doet, ben je als een zwerver (een 'gek') die slaapt op het trottoir voor zijn huis in plaats er binnen te wonen waar het rustig is en warm.

Cassianus maakt onderscheid tussen het werkdoel en het einddoel. Vasten en waken zijn geen doel op zich. Het gaat om het bereiken van een zo groot mogelijke openheid en transparantie, om ruimte te scheppen voor God.

Zo noteert Cassianus een gesprek met de woestijnvader Abraham, die de ' geestelijke weg' vergelijkt met de bouw van een koepelgewelf. Bij iedere steen die de metselaar legt, bij iedere omtrek die hij maakt, laat hij zich leiden door een uiterst precies middelpunt. Laag na laag wordt rond dit middelpunt de koepel opgetrokken. Horizontaal en verticaal ontstaan rondingen rond dit ene middelpunt. Hoe meer de bouw vordert, hoe meer het onzichtbare midden zichtbaar wordt dat de koepel van binnenuit vormt. Zoals het Midden van de koepel niet in het platte vlak ligt, zo ligt ook het centrum van het religieuze leven buiten het vlak van onze menselijke manipulatie. Het is daarom belangrijk dit Midden open te houden. Op het moment dat wij het contact met het Midden verliezen of zelf de plaats van dit Midden innemen, verliest dit gebouw zijn werkelijke centrum, dat alleen in God gelegen is. (Gevonden in: Arjan Broers, Dwarsliggers in de naam van God). (Het voorbeeld is uit Johannes Cassianus, Collationes XXIV, 6)

Wat is de geestelijke weg?

2007-06-29T12:58:00.000+02:00

... dat zal een zoektocht worden, nieuwe dingen ontdekken, oude beelden loslaten.
Een mooie gedachte:

"Bij een geestelijk proces vindt een verschuiving plaats van de concentratie van het ‘ik’ naar een andere werkelijkheid die je God kunt noemen. Niet jij staat in het middelpunt, maar de werkelijkheid van het leven dat je gegeven is."

studieverlof

2007-06-29T06:41:00.001+02:00

Elke vijf jaar heeft een predikant in de Protestantse Kerk in Nederland een periode van drie maanden studieverlof. Ik heb er voor gekozen deze periode niet in één keer op te nemen maar me in te schrijven voor een driejarige opleiding. Eén dag in de week ga ik besteden aan deze opleiding.

Gedurende de eerste twee jaar volg ik (op woensdagmorgen) colleges aan het Titus Brandsma Instituut in Nijmegen.

Daarnaast is er een leer/trainingstraject van zeven tweedaagsen op Hydepark en één in een klooster.

Tijdens de colleges wordt aandacht besteed aan theorievorming rond geestelijke begeleiding: spirituele hermeneutiek, mystieke tekstlezing, beschrijving en analyse van vormen van spiritualiteit, ascetische en mystieke omvormingsprocessen en ‘onderscheiding der geesten’. Ook leert men een spirituele autobiografie te analyseren.
Ieder blok wordt afgerond met het schrijven van een paper.

Het eerste jaar van het leer/trainingstraject op Hydepark staat in het teken van het reflecteren op de eigen geestelijke weg.
We doen ervaring op met het ontvangen van geestelijke begeleiding en leren hierop reflecteren. Dit gebeurt in de groep, maar ook ontvangt ieder in het eerste jaar acht maal persoonlijke geestelijke begeleiding en schrijft zelf een spirituele autobiografie.

Vanaf het tweede jaar valt de nadruk op het voeren van geestelijke begeleidingsgesprekken. Hierover ontvangt ieder acht keer supervisie. Ook leert men verschillende spirituele werkvormen hanteren.

In het derde jaar wordt een deel van het eigen werk als stage gekozen. Daarover vindt intervisie plaats. De opleiding wordt afgerond met het schrijven van een afstudeerwerkstuk.

Doel
Na deze opleiding hoop ik
– mijn kennis betreffende de christelijke traditie van spiritualiteit en mystiek uitgebreid en verdiept te hebben;
– te kunnen reflecteren op de eigen spiritualiteit en de geestelijke weg met behulp van inzichten uit deze traditie (mystagogie);
– vaardigheden met het oog op geestelijke begeleiding ontwikkeld te hebben;
– de spirituele attitude die hierbij past in te oefenen.